متن مکتوب و پیاده‌شده درسگفتار
سلسله معارف مشکات نور🌻🔆🔆🌻
🌼🔆🌼خودشیفته حسود قاتل عقل🌼🔆🌼
🌹🔅☘️ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ ☘️🔅🌹
🔅🌹 «عُجب، رفیق حسادت سیاه» «خودشیفته، در زندان حسادت خویش» «خودشیفته پرچمدار حسادت» «حسادت از جان تا جهان» «دعای 20 فراز 13 تدبیرا علی عدوک» و … چکیده با تکمله 1405.08.07 علی ساعی(عبدالله مشکات) 110.141(903) 🌹🔅
🌼🌸☘️🌷🌹🌻 🕋 🤲 🌙 ✳️✅ ❇️ ✨🔆💫🔆
🌹
✨ ☀️ 🌟 اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِي رُوعِي🌟 ☀️ ✨
☘️🌹مِنَ التَّمَنِّي وَ التَّظَنِّي وَ الْحَسَدِ🌹☘️
🔆 🪴🌟🕋🌟 🪴🔆
🤲 🌟🌙 ذِكْراً لِعَظَمَتِكَ، وَ تَفَكُّراً فِي قُدْرَتِكَ، وَ تَدْبِيراً عَلَى عَدُوِّك 🌟🌙 🤲
🌟 🪴🌟
🌿🔆«تبدیل حسد» به «تَدْبِيراً عَلَى عَدُوِّك»🔆
🌻🔆 خودشیفته، حسود خود نیش‌زن 🔆🌻
🌼 خودشیفته حسود قاتل عقل 🌼
📜 پیش‌گفتار
سپاس و ستایش مخصوص پروردگار متعالی است که انسان را در مسیر آزمون قرار داد و دشمن را برای او پدید آورد تا میدان جهاد اکبر و اصغر برپا شود. درود و سلام بر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و خاندان پاکش که چراغ‌های هدایت در تاریکی‌های فتنه‌اند.
رساله‌ای که پیش روی شماست، «خودشیفته، حسود خود نیش‌زن» است؛ ادامه‌ی سلسله رسائل «تدبیر بر علیه دشمن خدا»، «داد به دادسرای الله»، «حسد، عقرب مکاره» و «حسد، آتش خورنده». در رساله‌های پیشین، مبانی، مفاهیم و راهبردهای کلی تدبیر بر علیه دشمن خدا تبیین شد. در رساله «حسد، آتش خورنده» به درمان حسد با آرزوی حکیمانه پرداختیم. در این رساله، گامی فراتر می‌نهیم و به «عُجب» (خودشیفتگی) به عنوان «رفیق حسادت سیاه» و «قاتل عقل» می‌پردازیم.
آنچه این رساله را از رساله‌های پیشین متمایز میکند، نگاه «عقل‌محور» به خودشیفتگی است. در این نگاه، خودشیفتگی تنها یک رذیله اخلاقی نیست؛ یک حسودِ عقل است. عُجب، مانند حسودی که به نعمت دیگری چشم دارد و در صدد نابودی آن است، به عقل – این بزرگترین نعمت الهی در وجود انسان – حسادت می‌ورزد و میکوشد آن را از میدان بیرون کند.
این رساله، بر چند محور اساسی استوار است:
نخست: عُجب، حسودِ عقل — امیرالمؤمنین علیهالسلام می‌فرماید: «عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه» (خودشیفتگی انسان به خویش، یکی از حسودانِ عقلِ اوست). عُجب، دشمن نزدیک است که از درون خانه، عقل را هدف می‌گیرد.
دوم: عُجب، قاتل عقل — خودشیفته، عقربی است که عقل خویش را نیش می‌زند. او با حسادت به عقل، نعمات محصله توسط عقل را به نابودی می‌کشد و از نعمت بهشت نیز محروم می‌ماند.
سوم: عُجب، مانع توحید — خودشیفته از حقیقت توحید دور میشود. کلمه توحید ریشه‌ای دارد که با اخلاص می‌توان به آن وصل شد؛ و خودشیفتگی بزرگترین آفت اخلاص است.
این رساله، با تکمله غنائی خود، در پی غنابخشی به مفاهیم، جبران کاستی‌ها، افزونه‌های تنویری و رفع ابهامات محتمل است. در این تکمله، لایه‌های معنایی جدید، مستندات دقیق‌تر، و تحلیل‌های عمیق‌تر ارائه شده است تا این رساله، به یک منظومه فکری کامل در باب «خودشیفته، حسود خود نیش‌زن» تبدیل شود.
امید است این مختصر، مورد قبول درگاه الهی واقع شود و گامی باشد در جهت تقویت جبهه حق در برابر جبهه باطل.
📝 مقدمه
۱. تبیین مسئله
«عُجب» (خودشیفتگی) یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم در قرآن کریم و روایات اسلامی است. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:
«أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ» (نساء: ۴۹)
«آیا ندیدی کسانی را که خودستایی می‌کنند؟! بلکه خدا هر کس را بخواهد، ستایش میکند.»
و در جای دیگر:
«فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى» (نجم: ۳۲)
«پس خودستایی نکنید، او پرهیزگاران را بهتر می‌شناسد!»
امیرالمؤمنین علیهالسلام در جمله‌ای کوتاه اما ژرف می‌فرماید:
«عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه»
«خودشیفتگی انسان به خویش، یکی از حسودانِ عقلِ اوست.»
این جمله، کلید ورود به بحث ماست. «حسود» کسی است که به نعمتِ دیگری چشم دارد و در صددِ نابودی آن است. عُجب نیز چنین است: به عقل – این بزرگترین نعمتِ الهی در وجود انسان – حسادت می‌ورزد و میکوشد آن را از میدان بیرون کند.
مسئله اصلی این پژوهش: «خودشیفته، حسود خود نیش‌زن» چیست و بر اساس آیات و روایات، چه ابعاد، مبانی و راه‌های درمانی دارد؟
۲. ضرورت پژوهش
الف) ضرورت اعتقادی: شناخت عُجب و راه‌های درمان آن، یک وظیفه اعتقادی است که ریشه در قرآن و روایات دارد.
ب) ضرورت اجتماعی: عُجب، امنیت و آرامش و صلاح جامعه را از بین می‌برد. عُجب شخصی قائم به شخص است، عُجب اجتماعی باعث زحمت اجتماع است و عُجب سیاسی زحمت جهان و تاریخ است.
ج) ضرورت علمی: تاکنون پژوهشی که به طور خاص به «عُجب» به عنوان «حسودِ عقل» بپردازد، انجام نشده است.
د) ضرورت عملی: مؤمنان نیازمند راهکارهای عملی برای درمان عُجب در خود و دیگران هستند.
۳. اهداف پژوهش
هدف اصلی:
تبیین و تحلیل «خودشیفته، حسود خود نیش‌زن» و راه‌های درمان آن با تکیه بر آیات و روایات.
اهداف فرعی:
تبیین ماهیت عُجب و نسبت آن با حسد.
تبیین عُجب به عنوان «حسودِ عقل».
تبیین مراتب و درجات عُجب.
تبیین علائم و آثار عُجب.
تبیین راه‌های پیشگیری از عُجب.
تبیین راه‌های درمان عُجب.
تبیین رابطه عُجب با توحید و ولایت.
۴. سؤالات پژوهش
سؤال اصلی:
«خودشیفته، حسود خود نیش‌زن» چیست و چه راه‌های درمانی دارد؟
سؤالات فرعی:
ماهیت عُجب چیست و چه نسبتی با حسد دارد؟
چگونه عُجب به «حسودِ عقل» تبدیل میشود؟
مراتب و درجات عُجب کدامند؟
علائم و آثار عُجب چیست؟
راه‌های پیشگیری از عُجب کدامند؟
راه‌های درمان عُجب کدامند؟
رابطه عُجب با توحید و ولایت چیست؟
۵. فرضیه‌های پژوهش
عنوان اصلی:
«خودشیفته، حسود خود نیش‌زن» یک بیماری قلبی است که ریشه در خودبینی و غفلت از منشأ الهی نعمت‌ها دارد و درمان آن، با تواضع و شناخت ناتوانی خود در برابر خدا ممکن است.
عنوان‌های فرعی:
عُجب، حسودِ عقل است و عقل را نابود میکند.
عُجب، قاتل عقل است و انسان را به حماقت می‌کشاند.
عُجب، بدتر از گناه است و با وجود عُجب توبه محال است.
عُجب، مانع توحید است و انسان را به شرک می‌کشاند.
عُجب، مانع پیشرفت است و انسان را از افزونی بازمی‌دارد.
عُجب، مزرعه حسادت است و حسد از آن می‌روید.
عُجب، مانع پرواز است و اعمال انسان را از درجه قبول پایین می‌آورد.
۶. تعریف واژگان کلیدی
عُجب: خودشیفتگی و خودپسندی و بزرگ شمردن خویش؛ بزرگ شمردن عمل صالح و زیاد دانستن آن و شادی به آن و منّت گذاشتن به آن، و اینکه انسان خود را بیرون از حد تقصیر ببیند.
إدلال: منّت گذاشتن به عمل؛ ورای عجب است.
حسد: آرزوی زوال نعمت از کسی که مستحق آن است.
عقل: آنچه با آن خدای رحمان پرستیده میشود و با آن بهشتها به دست میآید.
عقل کل: محمد و آل محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله.
تواضع: فروتنی؛ مرکب عقل.
توحید: یگانگی خداوند؛ کلمه‌ای که اخلاص تأویل آن است.
📋 خلاصه ضابطه‌مند
🔹 الف) شناسنامه پژوهش
| عنوان | خودشیفته، حسود خود نیش‌زن — خودشیفته حسود قاتل عقل |
| مسئله اصلی | خودشیفته، حسود خود نیش‌زن چیست و چه راه‌های درمانی دارد؟ |
| روش | توصیفی–تحلیلی با رویکرد کتابخانه‌ای |
| منابع اصلی | قرآن کریم، نهج‌البلاغه، کافی، بحارالأنوار |
| فرضیه اصلی | عُجب، حسودِ عقل است و درمان آن با تواضع و شناخت ناتوانی خود ممکن است. |
🔹 ب) یافته‌های اصلی
محور ۱: ماهیت عُجب
| عنصر | توضیح | مستند | |
| تعریف | بزرگ شمردن عمل صالح و زیاد دانستن آن و شادی به آن و منّت گذاشتن به آن | «العجب استعظام العمل الصالح و استكثاره» | |
| ریشه | خودبینی و غفلت از منشأ الهی نعمت‌ها | «الْعُجْبُ أَصْلُهُ مِنْ عَمَى الْقَلْبِ» | |
| حکم | حرام و از مهلکات | «مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَكَ» | |
نکته: عُجب، بیماری قلبی است، نه صرفاً یک احساس.
محور ۲: عُجب به عنوان «حسودِ عقل»
| عنصر | توضیح | مستند |
| عُجب، حسودِ عقل | عُجب، به عقل حسادت می‌ورزد و آن را نابود میکند | «عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه» |
| عُجب، قاتل عقل | خودشیفته، عقربی است که عقل خویش را نیش می‌زند | «الْمُعْجَبُ لَا عَقْلَ لَهُ» |
| عُجب، مانع عقل | عُجب، مانع ازدیاد فضیلت است | «الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ مِنَ الِازْدِيَادِ» |
نکته: عُجب، دشمن نزدیک است که از درون خانه، عقل را هدف می‌گیرد.
محور ۳: مراتب و درجات حسادت به عقل
| مرتبه | توضیح |
| مرتبه اول | حسادت به عقل شخصی |
| مرتبه دوم | حسادت به عقل خانواده |
| مرتبه سوم | حسادت به عقل اجتماع |
| مرتبه چهارم | حسادت به عقل جامعه |
| مرتبه پنجم | حسادت به عقل سیاست و حکومت |
| مرتبه ششم | حسادت به عقل جهان هستی |
نکته: خودشیفته، از عقل شخصی تا عقل جهان هستی، همه را نشانه می‌گیرد.
محور ۴: عُجب و حماقت
| عنصر | توضیح | مستند |
| عُجب، حماقت | عُجب، حماقت است | «الْعُجْبُ حُمْقٌ» |
| عُجب، سرِ حماقت | عُجب، ریشه و منشأ حماقت است | «الْعُجْبُ رَأْسُ الْحَمَاقَةِ» |
| عُجب، نشانه حماقت | عُجب، حماقت را آشکار میکند | «الْعُجْبُ عُنْوَانُ الْحَمَاقَةِ» |
| عُجب، آشکارکننده نقص | عُجب، عیب و نقص را آشکار میکند | «الْعُجْبُ يُظْهِرُ النَّقِيصَةَ» |
نکته: چه بسا خودشیفته، عالمی است که کشته جهل خویش است.
محور ۵: عُجب و گناه
| عنصر | توضیح | مستند |
| عُجب، بدتر از گناه | عُجب از بدترین گناهان است، منحوس و سیاه | «إِنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ» |
| عُجب، تباه‌کننده حسنه | گناهی که اندوهگین کند، بهتر از نیکی‌ای که خودپسند کند | «سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ» |
| عُجب، مانع توبه | عُجب، صفتی نفسانی است که زدودنش دشوار است | « مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَكَ » |
نکته: عُجب مزرعه هر گناهی است!
محور ۶: عُجب و توحید
| عنصر | توضیح | مستند |
| عُجب، آفت اخلاص | خودشیفتگی، بزرگترین آفت اخلاص است | «خودشیفتگی، آفت اخلاص است» |
| عُجب، مانع فطرت | خودشیفتگی، مانع راه‌اندازی فطرت است | «خودشیفتگی، مانع فطرت است» |
| عُجب، شکننده چراغ توحید | خودشیفته، چراغ توحید را شکسته است | «خودشیفته، چراغ توحید را شکسته است» |
| عُجب، اسارت در شرک | خودشیفته، اسیر شرک و شک خویش است | «خودشیفته، اسیر شرک است» |
نکته: خودشیفته، از حقیقت توحید دور میشود و اسیر شرک می‌گردد.
محور ۷: عُجب و عقل کل
| عنصر | توضیح | مستند |
| عقل کل | محمد و آل محمد ص، عقل کل جهان هستی‌اند | «محمد و آل محمد ص، عقل کل این جهان هستی است» |
| اتصال به عقل کل | همه می‌توانند به عقل کل متصل شوند | «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً» |
| حسادت به عقل کل | خودشیفته به عقل خود حسادت می‌ورزد که به حسادت عقل کل کشیده میشود | «حسادت به عقل کل، عظیم‌ترین خسارت است» |
نکته: حسادت به محمد و آل محمد ص، عظیم‌ترین خسارت غیرقابل جبران است.
محور ۸: بعضی از علائم عُجب
| شماره | علامت |
| ۱ | کبر |
| ۲ | غرور |
| ۳ | خودشیفتگی |
| ۴ | خودتعریفی |
| ۵ | از خود رضایت‌مندی |
| ۶ | غیبت |
| ۷ | تهمت |
| ۸ | سخن‌چینی |
| ۹ | عیب‌جویی |
| ۱۰ | قهر |
| ۱۱ | رقابت‌های کور دنیوی |
| ۱۲ | تبرج |
| ۱۳ | تفاخر |
| ۱۴ | تظاهر |
| ۱۵ | شهرت‌طلبی |
| ۱۶ | بعضی از افسردگی‌ها |
| ۱۷ | بعضی از دلتنگی‌ها |
| ۱۸ | بعضی از اجتماع‌گریزی‌ها |
| ۱۹ | بعضی از قطع ارحام |
نکته: برای کشف عُجب در خود، باید علائم آن را بشناسیم.
محور ۹: آثار عُجب
| اثر | توضیح | مستند |
| فردی | نابودی عقل، حماقت، بیماری قلبی | «الْعُجْبُ حُمْقٌ» |
| اجتماعی | نابودی امنیت و آرامش و صلاح جامعه | «عُجْب اجتماعی باعث زحمت اجتماع است» |
| اخروی | جهنم، عذاب جاودان | «مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَكَ» |
نکته: عُجب، خوره دین است و دین را می‌تراشد.
محور ۱۰: تفاوت عُجب با إدلال
| موضوع | عُجب | إدلال |
| تعریف | بزرگ شمردن عمل و فراموشی نعمت | انتظار پاداش و حق برای خود بر خدا |
| مرتبه | مرتبه اول | مرتبه بالاتر |
| نشانه | خودبینی | منّت گذاشتن بر خدا |
| مستند | «الْعُجْبُ حُمْقٌ» | «الْمُدِلُّ لَا يَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَيْءٌ» |
نکته: إدلال، ورای عُجب است؛ و هر مُدِلّی مُعجَب است، ولی هر مُعجَبی مُدِلّ نیست.
محور ۱۱: راه‌های درمان عُجب
| راه درمان | توضیح | مستند |
| شناخت ناتوانی | شناخت ناتوانی خود در برابر خدا | «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» |
| تواضع | تواضع، مرکب عقل است | «مَطِيَّةُ الْعَقْلِ التَّوَاضُعُ» |
| مقایسه با اهل‌بیت | مقایسه اعمال خود با عبادات اهل‌بیت ع | «ما هنوز عبادت را شروع نکرده‌ایم» |
| خوف از زوال | خوف از زوال نعمت | «وَ يَخَافُونَ أَنْ يُسْلَبُوهُ» |
| شکر | شکر بر توفیق | «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» |
| طلب افزونی | طلب افزونی از خدا | «وَ اسْتَزِدْ مِنْ فَضْلِهِ» |
| دعا | دعا برای دفع عُجب | «اللَّهُمَّ لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي» |
نکته: درمان عُجب، با تواضع و شناخت ناتوانی و ذکر و یاد الهی.
محور ۱۲: جمع‌بندی نهایی
| نکته | توضیح |
| عُجب، حسودِ عقل | عُجب، به عقل حسادت می‌ورزد و آن را نابود میکند |
| عُجب، قاتل عقل | خودشیفته، عقربی است که عقل خویش را نیش می‌زند |
| عُجب، حماقت | عُجب، حماقت است و سرِ حماقت |
| عُجب، بدتر از گناه | عُجب مزرعه هر گناهی است! |
| عُجب، مانع توحید | خودشیفته، از حقیقت توحید دور میشود |
| درمان با تواضع | تواضع، مرکب عقل است و درمان عُجب |
🔹 ج) نتیجه‌گیری نهایی
«خودشیفته، حسود خود نیش‌زن» یک بیماری قلبی است که ریشه در خودبینی و غفلت از منشأ الهی نعمت‌ها دارد. این بیماری، عقل را نابود میکند، انسان را به حماقت می‌کشاند، بدتر از گناه است، و مانع توحید میشود.
درمان عُجب، نه با سرکوب، بلکه با تواضع و شناخت ناتوانی است:
۱. شناخت ناتوانی — شناخت اینکه عمل، نعمت و توفیق خداست.
۲. تواضع — تواضع، مرکب عقل است.
۳. مقایسه با اهل‌بیت — مقایسه اعمال خود با عبادات اهل‌بیت علیهمالسلام.
۴. خوف از زوال — خوف از زوال نعمت.
۵. شکر — شکر بر توفیق.
۶. دعا — دعا برای دفع عُجب.
فرمول نهایی:
دفع عُجب = شناخت + تواضع + مقایسه + خوف + شکر + دعا
🔹 د) پیشنهادهای کاربردی
| شماره | پیشنهاد |
| ۱ | ترویج فرهنگ «درمان عُجب با تواضع» با برگزاری دوره‌های آموزشی |
| ۲ | تقویت «دعای دفع عُجب» در زندگی روزانه مؤمنان |
| ۳ | آموزش «تفاوت عُجب با إدلال» |
| ۴ | تبیین «راه‌های پیشگیری از عُجب» برای جلوگیری از ابتلا |
| ۵ | تدوین «دستورالعمل عملی» برای درمان عُجب |
🔹 ه) سخن پایانی
«اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِي رُوعِي مِنَ التَّمَنِّي وَ التَّظَنِّي وَ الْحَسَدِ ذِكْراً لِعَظَمَتِكَ، وَ تَفَكُّراً فِي قُدْرَتِكَ، وَ تَدْبِيراً عَلَى عَدُوِّك»
والسلام علی من اتبع الهدی
پیش‌درآمد (برای ورود به بحث)
بسم الله الرحمن الرحیم
انسان، این موجودِ شگفت‌انگیزِ آفرینش، میان دو «خود» ایستاده است: «خودِ حقیقی» که ملازم فطرت الهی و عقل نورانی اوست، و «خودِ پنداری» که از وهم و خودبینی او زاده میشود و قرین جهل و رذالت است. همه نبردهای درونی آدمی، در واقع نبرد میان همین دو خود است.
چه زیبا فرموده است مولا امیرالمومنین امام علی علیهالسلام: «قاتِلْ هَوَاكَ بِعَقْلِكَ» با عقلت با هوای نفست بجنگ.
«عُجب» یعنی خودشیفتگی و خودپسندی و بزرگ شمردن خویش، یکی از دشمنانِ نزدیک آدمی است که از درونِ خانه، عقل را هدف می‌گیرد. امیرالمؤمنین علیهالسلام این حقیقت را در جمله‌ای کوتاه اما ژرف چنین بیان میکند:
«عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه»
خودشیفتگی انسان به خویش، یکی از حسودانِ عقلِ اوست.
این جمله، کلید ورود به بحث ماست. «حسود» کسی است که به نعمتِ دیگری چشم دارد و در صددِ نابودی آن است. عُجب نیز چنین است: به عقل – این بزرگترین نعمتِ الهی در وجود انسان – حسادت می‌ورزد و میکوشد آن را از میدان بیرون کند. از همین‌جا روشن میشود که بحث از عُجب، بحثی اخلاقیِ صرف نیست؛ بحثی است درباره بقای عقل و در پی آن، بقای بندگی و سعادت انسان.
در این نوشتار، بر آنیم تا با عنایت بر آیات و روایات، نخست چیستیِ عُجب و نسبتش با حسد را روشن کنیم، سپس نشان دهیم چگونه عُجب به‌عنوان «حسودِ عقل»، نعمت‌های عقلانی و بندگی را به تباهی می‌کشاند، و در نهایت راه‌های درمان آن را بجوییم. باشد که این بحث، چراغی باشد برای شناختِ دشمنِ درونی و گامی در مسیر «تخففوا تلحقوا» — سبک‌بال شدن از بارِ خودبینی و رسیدن به قربِ حق.
بخش نخست: کلیات
ادامه بحث: «تدبیراً علی عدوک»!
تبدیل حسد به تدبیر بر علیه دشمن خدا!
ادامه بحث مدیریت حسد!
رابطه عُجب با حسادت!
بدترین حسادت، حسادت بر عقل!
❇️سیر سبیل سیاه حسد
1- حسود آرزوی زوال نعمت دیگران را دارد و ممکن برای زائل نمودن نعمت اقدام عملی هم بنماید.
2-حسود به خودش حسادت می‌ورزد و خبر ندارد! خودشیفتگی نشان آن است!
3-حسود خودشیفته به عزیزتر از جانش که عقل اوست حسادت می‌ورزد! چرا که عقل اصل و تاج و مقام والای اوست، بدون عقل متوقف میشود سیر تکاملش معکوس می‌گردد از صعود به سقوط منتهی میشود! به اقدام عملی هم دست می زند! پس تلاش خواهد نمود برای زائل نمودن عالی‌ترین نعمت از وجود خویش، نعمت ازلی و ابدی!
4-به عقل دیگران حسادت می‌ورزد!
❇️خودشیفته به کدامین عقل حسادت می‌ورزد!
مراتب و درجات حسادت به عقل
حسادت به عقل شخصی!
حسات به عقل خانواده!
حسادت به عقل اجتماع!
حسادت به عقل جامعه!
حسادت به عقل سیاست و حکومت!
حسادت به عقل جهان هستی!
❇️تنها بی‌عقل بر علیه عقل شورش میکند
💫🔆وَ قَالَ ع عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه[1]
💫 و امام علی (ع) فرمود:
«خودپسندیِ انسان به خویش، یکی از حسودانِ عقلِ اوست.»
تدبیر بر علیه هوای نفس احسن تدبیر بر علیه دشمن‌ترین دشمن خداست!
تا کمر عُجب را نشکنیم دشمن‌ترین دشمن جان خویشیم!
هر کس عاشق خود شود دشمن جان خود و جهان هستی شود!
عُجب مزرعه حسادت است! اول عقل جانش را نیش می‌زند!
نحوست حسادت از مزرعه عُجب می‌روید! با حسادت به عقل شروع و به کل حقیقت سرایت میکند!
خودشیفته عقربی است که عقل خویش را نیش می زند!
❇️عقل با خودپسندی قابل جمع نیست
💫🔆الْمُعْجَبُ لَا عَقْلَ لَهُ [2]
🔆 خودپسند عقل ندارد.
💫🔆إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ بُرْهَانُ نَقْصِهِ وَ عُنْوَانُ ضَعْفِ عَقْلِهِ. [3]
🔆 خودپسندی انسان به خودش، دلیل کمبود او و نشانه ضعف عقل اوست.
💫🔆مَنْ أَعْجَبَهُ قَوْلُهُ فَقَدْ غَرَبَ عَقْلُهُ. [4]
🔆 هر کس سخن خودش او را به شگفت آورد (و از خود خوشش بیاید)، همانا عقلش رفته [و غایب] شده است.
💫🔆مَنْ أُعْجِبَ بِفِعْلِهِ أُصِيبَ بِعَقْلِهِ. [5]
🔆 هر کس به کردار خودش خودپسند شود (از خود خوشش بیاید)، به عقلش آسیب رسیده است.
💫🔆مَا أُعْجِبَ بِرَأْيِهِ إِلَّا جَاهِل[6]
🔆 به رأی و نظر خودش خودپسند نشد مگر نادان.
💫🔆وَ قَالَ ع أَوَّلُ إِعْجَابِ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ فَسَادُ عَقْلِه[7]
🔆و فرمود علیهالسلام: خودپسندی انسان به خویش در همان اوان، تباهی عقل اوست.
❇️خودشیفته بندگی و بهشت را به زوال می برد
خود شیفته با حسادت به عقل نعمات محصله توسط عقل را به نابودی می‌کشد، نعمات عظیمه و فوق نعمات را به زوال می‌برد!
اگر عقل از آدمی جدا شود بندگی از آدمی جدا میشود، و از نعمت بهشت نیز محروم می‌ماند، بهشت، یعنی معدن و مرکز تمام زیبائی و لذت و صفا!
💫🔆أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا الْعَقْلُ قَالَ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ قَالَ قُلْتُ فَالَّذِي كَانَ فِي مُعَاوِيَةَ فَقَالَ تِلْكَ النَّكْرَاءُ «!» تِلْكَ الشَّيْطَنَةُ وَ هِيَ شَبِيهَةٌ بِالْعَقْلِ وَ لَيْسَتْ بِالْعَقْلِ.[8]
🔆احمد بن ادریس، از محمد بن عبدالجبار، از برخی یاران ما، که [روایت را] به امام صادق علیهالسلام رسانده است، گفت: به ایشان گفتم: عقل چیست؟ فرمود: آنچه با آن خدای رحمان پرستیده میشود و با آن بهشتها به دست میآید. گفتم: پس آنچه در معاویه بود [چه بود]؟ فرمود: آن نیرنگ [و فهم نادرست] بود؛ آن شیطنت بود، و آن شبیه عقل است ولی عقل نیست.
❇️بدبخت‌ترین حسود
تنها انسان احمق و جاهل دشمن خود می شود، شکارچی خود می شود، خود را به آتش می‌کشد، با خود درگیر میشود، سرمایه خود را نابود میکند!
کسی که به فرزند خود حسادت ورزد! احمق است! کسی که به زیبائی خود حسادت ورزد احمق‌تر است! کسی که به عقل خود حسادت ورزد احمق‌ترین است!
❇️عقل زیبائی آشکار است
💫🔆 وَ لَا جَمَالَ أَزْيَنُ مِنَ الْعَقْل[9]
🔆 «و هیچ زیبایی‌ای آراسته‌تر از عقل نیست.»
💫🔆قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع الْعَقْلُ غِطَاءٌ سَتِيرٌ وَ الْفَضْلُ جَمَالٌ ظَاهِرٌ فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِكَ بِفَضْلِكَ وَ قَاتِلْ هَوَاكَ بِعَقْلِكَ تَسْلَمْ لَكَ الْمَوَدَّةُ وَ تَظْهَرْ لَكَ الْمَحَبَّةُ.[10]
🔆 امام علی علیهالسلام فرمود: «عقل، پوششی پوشاننده است و فضل و نیکی، زیبایی آشکار است. پس کاستیهای اخلاق خود را با فضل خویش بپوشان، و با عقلت با هوای نفست بجنگ، تا دوستی [و مودّت] برایت سالم بماند و محبت [مردم] برایت آشکار گردد.»
❇️ثروتی بالاتر از عقل نیست
💫🔆عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ حُمْرَانَ وَ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ قَالا سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ لَا غِنَى أَخْصَبُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لَا فَقْرَ أَحَطُّ مِنَ الْحُمْقِ وَ لَا اسْتِظْهَارَ فِي أَمْرٍ بِأَكْثَرَ مِنَ الْمَشُورَةِ فِيهِ. [11]
🔆 علی بن محمد از برخی یارانش، از ابن ابیعمیر، از نضر بن سوید، از حمران و صفوان بن مهران جمال، که هر دو گفتند: شنیدیم امام صادق علیهالسلام میفرمود: «هیچ توانگری‌ای پربارتر از عقل نیست، و هیچ فقری فروتر [و سختتر] از حماقت نیست، و هیچ پشتیبانی در کاری بیشتر از مشورت کردن در آن نیست.»
مریض‌ترین شخص، مجنون‌ترین شخص، احمق‌ترین! شخص، خودشیفته است که عقل خود را به انزوا می‌برد!
خودشیفته بدترین دشمن است! جنایت‌کارترین و درعین حال بدبخت‌ترین!
❇️در زندان عُجب
خود عاشقی نمودن! ذلت محض است، در خود محبوس شدن است!
عقل حسودان زیادی دارد یکی از آنها «خودشیفته» است! دشمن نزدیک است! نیش خودشیفته مستقیم بر قلب عقل می‌نشیند!
❇️خود تعظیمی
خودشیفتگی استعظام خویشتن! خود تعظیمی، از خود متعجب شدن، خود بزرگداشتی، از خود شگفت‌زده شدن! از ماوراء خود جدا شدن! علی الخصوص از یاد خدا محروم ماندن است! همچنین از الطاف و رحمات و برکات اوست!
❇️به قد و قواره خود به نیکی بنگریم
خودشیفته یا شیفته امتیازات ظاهری خودش است و یا خود شیفته اعمال ظاهری خویش!
اگر خود شیفته اعمال و امتیازات خود را با اهل بیت علیهم السلام مقایسه کند خود را گم میکند!
ما هنوز عبادت را شروع نکرده‌ایم!
ما هنوز بندگی ننموده‌ایم!
پس از چه شگفت‌زده شده‌ایم!
❇️دوری از مطلوب
زیبائی را عیب دانستن اوج حماقت است!
از نور گریختن ضلالت محض است!
هر که عقل را دور کند گم شود! در خود مفقود شود!
جالب این است که عقل بی‌عیب و نقص است، جواهر ناب ناب است، پس حسود به این محسود جز تهمت و افترا نخواهد داشت!
تحریف حقیقت عقل! از چشم انداختن عقل! بدل‌سازی برای عقل!
امان از خودشیتفتگان درسخوان بی سواد!
جاهلان به ظاهر عالم، و بدتر از آن عالم غیر عاقل هستند!
از نور گریختن ضلالت و حماقت محض
❇️لذت کاذب فاسد با فقدان عقل
با وجود عقل از جهل و حماقت نتوان لذت برد!
چرک و رجس و نجس لذیذ بی‌عقلان است!
بی‌عقل متفاوت از جاهل خالص است، بی‌عقل ممکن است عالم هم باشد! بی‌عقلی جهل در جهل است!
خودشیفته عقل را می‌راند تا به نشئه خود شیفتگی کاذب فرو ریزد.
با وجود عقل خودشیفتگی محال است!
عقل سراب را از آب تمییز میدهد
❇️نشان حسادت به عقل
حسادت به دانا و داناتر حسادت به عقل است!
کسی که خود را دانای کل فرض میکند یعنی خودشیفته شده و به عقل خود حسادت ورزیده!
هر چه دانائی ارتقاء یابد بر مجهولات آدمی اضافه میشود که می‌بایست بر تواضع او بیفزاید نه اینکه کم کند!
❇️علم با عقل می‌درخشد
💫🔆الْعِلْمُ مِصْبَاحُ الْعَقْلِ وَ يَنْبُوعُ الْفَضْل[12]
🔆 دانش، چراغ عقل و سرچشمه فضل [و برتری] است.
❇️علم با عقل سرعت می‌گیرد
💫🔆الْعَقْلُ مَرْكَبُ الْعِلْم[13]
🔆 عقل، مرکبِ دانش است.
❇️عُجب استحماق‌گر است
💫🔆 عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعُجْبِ الَّذِي يُفْسِدُ الْعَمَلَ فَقَالَ الْعُجْبُ دَرَجَاتٌ مِنْهَا أَنْ يُزَيَّنَ لِلْعَبْدِ سُوءُ عَمَلِهِ فَيَرَاهُ حَسَناً فَيُعْجِبَهُ وَ يَحْسَبَ أَنَّهُ يُحْسِنُ صُنْعاً وَ مِنْهَا أَنْ يُؤْمِنَ الْعَبْدُ بِرَبِّهِ فَيَمُنَ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلَّهِ عَلَيْهِ فِيهِ الْمَنُ[14]
🔆از علی بن سوید، از امام ابوالحسن علیهالسلام که گفت: از او درباره خودپسندیای که عمل را تباه میکند پرسیدم، فرمود: خودپسندی درجاتی دارد: از آن جمله آن است که کردار زشت بنده برایش آراسته شود، پس آن را نیکو ببیند و از آن خوشش آید و گمان کند که کاری نیکو انجام میدهد. و از آن جمله آن است که بنده به پروردگارش ایمان آورد، سپس بر خداوند عزّوجلّ منّت بگذارد؛ در حالی که در همین ایمان، منّت از آنِ خداوند بر اوست.
❇️خودستا را خدایش نمی‌ستاید
✨🔆 النساء : 49 أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتيلاً
🔆 آيا نديدى كسانى را كه خودستايى مىكنند؟! (اين خودستاييها، بىارزش است؛) بلكه خدا هر كس را بخواهد، ستايش مىكند؛ و كمترين ستمى به آنها نخواهد شد.
❇️عارف به نفس خودستائی نمیکند
✨🔆 النجم : 32 الَّذينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ في بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى
🔆 همانها كه از گناهان بزرگ و اعمال زشت دورى مىكنند، جز گناهان صغيره (كه گاه آلوده آن مىشوند)؛ آمرزش پروردگار تو گسترده است؛ او نسبت به شما از همه آگاهتر است از آن هنگام كه شما را از زمين آفريد و در آن موقع كه بصورت جنينهايى در شكم مادرانتان بوديد؛ پس خودستايى نكنيد، او پرهيزگاران را بهتر مىشناسد!
❇️مبادا خودشیفتگی روی گناه را سفید کند
💫🔆عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ مَا ابْتُلِيَ مُؤْمِنٌ بِذَنْبٍ أَبَداً. [15]
🔆به امام صادق (ع) نسبت داده، فرمود: همانا خدا دانست که گناه برای مؤمن بهتر از خودپسندی است، و اگر چنین نبود هرگز مؤمنی به گناهی مبتلا نمی‌شد.
بیان: «عُجب» از خطرناک‌ترین گناهان است! که این گناه بر ذائقه خودشیفته مزه میکند، گناهی به تسویل شیرینی است! در مقابل گناهانی که بر ذائقه فرد کراهت دارد بدترین است! نباید این حدیث ما را به سبک‌شماری گناه بکشاند که خودش از خودشیفتگی است!
«عُجب» بزرگ شمردن عمل صالح و زیاد دانستن آن و شادی به آن و منّت گذاشتن به آن است، و اینکه انسان خود را بیرون از حد تقصیر ببیند. اما شادی به آن همراه با فروتنی در برابر خدای تعالی و شکر بر توفیق آن و طلب افزونی از او، نیکو و ستوده است.
و عجب آفت‌های بسیاری دارد، زیرا به تکبر می‌کشاند… و نیز عجب به فراموشی گناهان و اهمال آنها می‌کشاند… و اما عبادات و اعمال را بزرگ می‌شمارد و به آنها فخر می‌فروشد و بر خدا به سبب انجامشان منّت می‌گذارد و نعمت توفیق و تمکین خدا را فراموش میکند.
سپس چون به آنها خودپسند شد، از آفت‌هایشان کور میشود. و کسی که آفت‌های اعمال را بررسی نکند، بیشتر تلاشش تباه است… و خودپسند به خود و پروردگارش مغرور میشود و از مکر و عذاب خدا ایمن می‌ماند و گمان میکند نزد خدا جایگاهی دارد و به سبب اعمالش — که خود نعمتی از نعمت‌ها و عطیه‌ای از عطایای اوست — بر خدا منّت و حق دارد. سپس خودپسندی‌اش به نفس و رأی و علم و عقلش، او را از بهره‌گیری و مشورت و پرسش بازمی‌دارد…
❇️برای عبادت بهائی تعیین مکن
💫🔆عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَى عَالِمٌ عَابِداً فَقَالَ لَهُ كَيْفَ صَلَاتُكَ فَقَالَ مِثْلِي يُسْأَلُ عَنْ صَلَاتِهِ وَ أَنَا أَعْبُدُ اللَّهَ مُنْذُ كَذَا وَ كَذَا قَالَ فَكَيْفَ بُكَاؤُكَ قَالَ أَبْكِي حَتَّى تَجْرِيَ دُمُوعِي فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ فَإِنَّ ضَحِكَكَ وَ أَنْتَ خَائِفٌ أَفْضَلُ مِنْ بُكَائِكَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ إِنَّ الْمُدِلَ لَا يَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَيْء[16]
🔆از امام صادق (ع) که فرمود: دانشمندی به عابدی رسید و به او گفت: نمازت چگونه است؟ گفت: مانند من را از عبادتش می‌پرسند؟! و من از فلان مدت خدا را می‌پرستم. گفت: گریه‌ات چگونه است؟ گفت: گریه می‌کنم تا اشکم جاری شود. دانشمند به او گفت: پس همانا خنده تو در حالی که [از خدا] بیمناکی، برتر از گریه تو در حالی است که [به عملت] منّت می‌گذاری؛ و همانا از عمل منّت‌گذار چیزی بالا نمی‌رود.
خودپسندی با غفلت و فراموشی خدا همراه است، کسی که نعمت وجودی را از ناحیه خدا می‌داند و بر آن شکر میکند، همچنین کسی که عبادت خود را بزرگ نمی‌شمارد بلکه خود را مقصر فرض میکند از دایره عُجب خارج میشود، عُجب با کبر و غرور و فخر فروشی و تظاهر همراه است!
همچنین کسی که از از عبادت خود لذت می‌برد و آن را توفیقی از ناحیه خدا می‌داند و بر توفیق بیشتر را از ناحیه الله طلب میکند از عُجب خارج است!
خودشیفتگی با خود پسندی و خود بسندگی و خود برتر بینی همراه است!
پس کسی که هر نیکی را ناحیه خدا می‌داند خود شیفته نیست!
پس خود شیفتگی(عُجب) همان بزرگ شمردن خود بخاطر نعمت و تکیه بر آن همراه با فراموشی اضافه آن به منعم است. و اگر به آن افزوده شود که در نفسش غلبه یابد که برای او نزد خدا حقی است و نزد او جایگاهی دارد، تا آنجا که به سبب علمش انتظار کرامتی در دنیا داشته باشد و بعید بداند که ناخوشایندی بر او جاری شود — بعید دانستنی بیش از آنچه برای فاسقان بعید می‌داند — این «إدلال به عمل» (منّت گذاشتن به عمل) نامیده میشود؛ گویی برای خود بر خدا دالة (منزلت و حق) می‌بیند.
💫«اشک مدلّ» آتش نشان نیست آتش فشان است!
❇️مروری بر بعضی از احادیث مرتبط با عُجب
| شماره | متن عربی (خلاصه) | ترجمه |
| ۹ | لَوْ لَا ذَلِكَ مَا ابْتَلَى اللَّهُ مُؤْمِناً بِذَنْبٍ | اگر چنین نبود، خدا هیچ مؤمنی را به گناهی مبتلا نمی‌کرد. |
| ۱۰ | إِنْ كَانَ الْمَمَرُّ عَلَى الصِّرَاطِ فَالْعُجْبُ لِمَا ذَا | اگر گذر بر صراط است، پس عجب برای چیست؟ |
| ۱۱ | لَا تُحَقِّرُوا شَيْئاً مِنَ الشَّرِّ… وَ لَا تَسْتَكْثِرُوا الْخَيْرَ… فَإِنَّهُ لَا كَبِيرَ مَعَ الِاسْتِغْفَارِ وَ لَا صَغِيرَ مَعَ الْإِصْرَارِ | هیچ بدی را کوچک مشمارید… و هیچ نیکی را بسیار مشمارید… زیرا با استغفار گناهی بزرگ نیست و با اصرار گناهی کوچک نیست. |
| ۱۲ | مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَكَ | هر که خودپسندی در او وارد شود هلاک شد. |
| ۱۳ | ثَلَاثٌ مُوبِقَاتٌ: شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًى مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ | سه چیز هلاک‌کننده است: بخلِ اطاعت‌شده، هوای پیروی‌شده، و خودپسندی انسان به خویش. |
| ۱۴ | ثَلَاثٌ هُنَّ قَاصِمَاتُ الظَّهْرِ: رَجُلٌ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِيَ ذُنُوبَهُ وَ أُعْجِبَ بِرَأْيِهِ | سه چیز کمرشکن است: مردی که عملش را بسیار شمرد و گناهانش را فراموش کرد و به رأیش خودپسند شد. |
| ۱۵ | قَالَ إِبْلِيسُ لِجُنُودِهِ: إِذَا اسْتَمْكَنْتُ مِنِ ابْنِ آدَمَ فِي ثَلَاثٍ لَمْ أُبَالِ مَا عَمِلَ… إِذَا اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِيَ ذَنْبَهُ وَ دَخَلَهُ الْعُجْبُ | ابلیس به سپاهیانش گفت: چون بر فرزند آدم در سه چیز چیره شوم، به آنچه میکند اعتنا نکنم… چون عملش را بسیار شمرد و گناهش را فراموش کرد و خودپسندی در او وارد شد. |
| ۱۶ | إِيَّاكَ وَ الْعُجْبَ وَ سُوءَ الْخُلُقِ وَ قِلَّةَ الصَّبْرِ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ لَكَ عَلَى هَذِهِ الْخِصَالِ الثَّلَاثِ صَاحِبٌ | از خودپسندی و بدخویی و کم‌صبری بپرهیز، زیرا با این سه خصلت هیچ دوستی برایت پایدار نمی‌ماند. |
| ۱۷ | الْعُجْبُ هَلَاكٌ وَ الصَّبْرُ مِلَاكٌ | خودپسندی هلاک است و صبر نگه‌دارنده [و مهارکننده]. |
| ۱۸ | لَا وَحْدَةَ وَ لَا وَحْشَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ | هیچ تنهایی و وحشتی وحشت‌آورتر از خودپسندی نیست. |
| ۱۹ | لَا جَهْلَ أَضَرُّ مِنَ الْعُجْبِ | هیچ جهلی زیان‌بارتر از خودپسندی نیست. |
| ۲۰ | عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ… | (عُجب از بدترین گناهان ممکن است گناه شیرین از گناه تلخ بدتر است) در علم خدا … |
| ۲۱ | يَدْخُلُ رَجُلَانِ الْمَسْجِدَ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَ الْآخَرُ فَاسِقٌ… | دو مرد وارد مسجد می‌شوند: یکی عابد و دیگری فاسق… |
| ۲۲ | إِيَّاكُمْ أَنْ تَكُونُوا مَنَّانِينَ… | بپرهیزید از اینکه منّت‌گذار باشید… |
| ۲۳ | مَنْ لَا يَعْرِفُ لِأَحَدٍ الْفَضْلَ فَهُوَ الْمُعْجَبُ بِرَأْيِهِ | هر که فضل کسی را نشناسد، او خودپسند به رأیش است. |
| ۲۴ | مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُونَ عَلَيْهِ | هر که از خود راضی باشد، خشمگینان بر او بسیار شوند. |
| ۲۵ | سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ | گناهی که تو را اندوهگین کند، نزد خدا بهتر از نیکی‌ای است که تو را خودپسند کند. |
| ۲۵ | أَوْحَشُ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ | وحشت‌آورترین وحشت، خودپسندی است. |
| ۲۵ | الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ مِنَ الِازْدِيَادِ | خودپسندی مانع افزونی [و پیشرفت] است. |
| ۲۵ | عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ | خودپسندی انسان به خویش، یکی از حسودان عقل اوست. |
| ۲۶ | الْعُجْبُ دَرَجَاتٌ… | عجب درجاتی دارد… |
| ۲۷ | إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَى مَلَكٍ… فَلَمَّا رَأَى الْأَشْيَاءَ قَدِ انْقَادَتْ لَهُ قَالَ مَنْ مِثْلِي… | خدا امر را به فرشته‌ای واگذار کرد… چون دید اشیا مطیعش شدند، گفت: «کیست مانند من؟»… |
| ۲۸ | أَخْبِرْنِي بِالذَّنْبِ الَّذِي إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَيْهِ… | مرا از گناهی آگاه کن که چون فرزند آدم آن را انجام دهد بر او چیره می‌شوی… |
| ۲۹ | مَرَّ عَالِمٌ بِعَابِدٍ… تَضْحَكُ وَ أَنْتَ خَائِفٌ… أَفْضَلُ مِنْ بُكَائِكَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ… | دانشمندی بر عابدی گذشت… خنده‌ات در حال ترس بهتر از گریه‌ات در حال منّت‌گذاری است… |
| ۳۰ | أَيُّوبُ لَمَّا جَهَدَهُ الْبَلَاءُ قَالَ… فَنُودِيَ… فَلِمَنِ الْمَنُّ… | ایوب چون بلا بر او سخت شد گفت… پس ندا آمد… منّت از آنِ کیست؟… |
| ۳۱ | أَنَا أَعْلَمُ بِمَا يَصْلُحُ عَلَيْهِ دِينُ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ… | من داناترم به آنچه دین بندگان مؤمنم را با آن اصلاح می‌کنم… |
| ۳۲ | لَوْ لَا أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ… | اگر گناه برای مؤمن بهتر از خودپسندی نبود… |
| ۳۳ | الْمَغْرُورُ فِي الدُّنْيَا مِسْكِينٌ وَ فِي الْآخِرَةِ مَغْبُونٌ… | مغرور در دنیا مسکین است و در آخرت مغبون… |
| ۳۴ | الْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ مِمَّنْ يُعْجَبُ بِعَمَلِهِ وَ لَا يَدْرِي بِمَا يُخْتَمُ لَهُ… | شگفتی تمام شگفتی از کسی است که به عملش خودپسند شود و نداند عاقبتش چه میشود… |
| ۳۵ | مَنْ أُعْجِبَ بِنَفْسِهِ هَلَكَ وَ مَنْ أُعْجِبَ بِرَأْيِهِ هَلَكَ… | هر که به خودش خودپسند شود هلاک شد و هر که به رأیش خودپسند شود هلاک شد… |
| ۳۶ | أَيُّوبُ… مَا عَرَضَ لِي أَمْرَانِ قَطُّ كِلَاهُمَا لَكَ طَاعَةٌ إِلَّا عَمِلْتُ بِأَشَدِّهِمَا عَلَى بَدَنِي… | ایوب… هرگز دو امر بر من عرضه نشد که هر دو طاعت تو باشند مگر آنکه سخت‌ترشان را بر بدنم انجام دادم… |
| ۳۷ | ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ: شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًى مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ… | سه چیز هلاک‌کننده است: بخلِ اطاعت‌شده، هوای پیروی‌شده، و خودپسندی انسان به خویش… |
| ۳۷ | يَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِينَ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّيقِينَ… | ای داود! گناهکاران را بشارت ده و صدیقان را بیم ده… |
| ۳۷ | أَنَا أَعْلَمُ بِمَا يَصْلُحُ بِهِ أَمْرُ عِبَادِي… | من داناترم به آنچه امر بندگانم را با آن اصلاح می‌کنم… |
| ۳۷ | إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ يَسْأَلُنِي الشَّيْءَ مِنْ طَاعَتِي فَأَصْرِفُهُ عَنْهُ مَخَافَةَ الْإِعْجَابِ | همانا از بندگان مؤمنم کسی است که چیزی از طاعتم را از من می‌خواهد و من به سبب ترس از خودپسندی‌اش آن را از او بازمی‌گردانم. |
| ۳۷ | يَا مَعْشَرَ الْحَوَارِيِّينَ كَمْ مِنْ سِرَاجٍ أَطْفَأَتْهُ الرِّيحُ وَ كَمْ مِنْ عَابِدٍ أَفْسَدَهُ الْعُجْبُ | ای گروه حواریون! چه بسا چراغی که باد خاموشش کرد و چه بسا عابدی که خودپسندی فاسدش کرد. |
| ۳۷ | عَلَيْكَ بِالْجِدِّ وَ لَا تُخْرِجَنَّ نَفْسَكَ مِنْ حَدِّ التَّقْصِيرِ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ… | بر تو باد جدیت و هرگز خود را از حد تقصیر در عبادت خدا بیرون مبر… |
| ۳۸ | لَا بَأْسَ أَنْ تُحَدِّثَ أَخَاكَ إِذَا رَجَوْتَ أَنْ تَنْفَعَهُ… | اشکالی ندارد که به برادرت [از عبادتت] سخن بگویی اگر امید سود رساندن به او داری… |
❇️جمع‌بندی معنای جامع «عُجب» بر اساس این باب
| محور | توضیح |
| تعریف | بزرگ شمردن عمل صالح و زیاد دانستن آن و شادی به آن و منّت گذاشتن به آن، و بیرون دیدن خود از حد تقصیر. |
| تفاوت با شادی ممدوح | شادی به عمل اگر از آن جهت باشد که نعمت و عطیه خداست و همراه با خوف از زوال و شکر و طلب افزونی باشد، عجب نیست. |
| فرق با إدلال | إدلال ورای عجب است: عجب با بزرگ شمردن و فراموشی نعمت حاصل میشود، اما إدلال با انتظار پاداش و حق برای خود بر خدا. |
| درجات | ۱. آراسته شدن بدیِ عمل و نیکو دیدن آن؛ ۲. ایمان آوردن و منّت گذاشتن بر خدا. |
| آفات | تکبر، فراموشی گناهان، کوری از آفت‌های اعمال، غرور به خود و خدا، ایمنی از مکر خدا، بازداشتن از مشورت و پرسش، فساد طاعات و پایین آوردن آنها از درجه قبول. |
| درمان | شناخت اینکه عمل نعمت و توفیق خداست، خوف از زوال، شکر، طلب افزونی، و بیرون نبردن خود از حد تقصیر. |
| نسبت با گناه | عجب شدیدتر از گناه است، زیرا گناه با توبه زایل میشود ولی عجب صفتی نفسانی است که زدودنش دشوار است. |
❇️اخراج عقل استقبال جهل است
عقل از هر چیزی خارج شود کریه و مکروه شود!
خروج عقل از زندگی، یعنی خروج زندگی از زندگی، زندگی بدتر از مرگ!
خروج عقل از زیبائی یعنی زیبائی بدون زیبائی، زیبائی بدتر از زشتی!
خروج عقل از ثروت! یعنی وزر و وبال!
خروج عقل از لذت! یعنی بدتر درد و رنج و زحمت!
خروج عقل از رفاقت! بدتر از دشمنی و خصومت!
خروج عقل از خانه و خانواده! یعنی جهنم مسلم!
خروج عقل از عبادت، عبادت بدتر از معصیت!
❇️به خود بَه بَه نگویید باید خدای متعال به شما بَه بَه بگوید!
✨🔆 النساء : 49 أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتيلاً
🔆 آيا نديدى كسانى را كه خودستايى مىكنند؟! (اين خودستاييها، بىارزش است؛) بلكه خدا هر كس را بخواهد، ستايش مىكند؛ و كمترين ستمى به آنها نخواهد شد.
✨🔆 النجم : 32 الَّذينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ في بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى
🔆 همانها كه از گناهان بزرگ و اعمال زشت دورى مىكنند، جز گناهان صغيره (كه گاه آلوده آن مىشوند)؛ آمرزش پروردگار تو گسترده است؛ او نسبت به شما از همه آگاهتر است از آن هنگام كه شما را از زمين آفريد و در آن موقع كه بصورت جنينهايى در شكم مادرانتان بوديد؛ پس خودستايى نكنيد، او پرهيزگاران را بهتر مىشناسد!
«آیا ندیدی کسانی را که خود را پاک میشمارند؟ بلکه خدا هر که را بخواهد پاک میکند و به اندازه رشته خرما [فتیل] ستم نمیشوند.»
«او به شما داناتر است هنگامی که شما را از زمین پدید آورد و هنگامی که شما در شکم مادرانتان جنین بودید. پس خود را پاک نشمارید؛ او به کسی که تقوا پیشه کرده داناتر است.»
❇️نسخه بلاغی درمان عُجب از نهج البلاغه
💫🔆 فِي نَهْجِ الْبَلَاغَةِ مِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَصِفُ فِيهِ الْمُتَّقِينَ لَا يَرْضَوْنَ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَلِيلَ وَ لَا يَسْتَكْثِرُونَ الْكَثِيرَ فَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ، إِذَا زُكِّيَ أَحَدٌ مِنْهُمْ خَافَ مِمَّا يُقَالُ لَهُ فَيَقُولُ. أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِي مِنْ غَيْرِي، وَ رَبِّي أَعْلَمُ بِي مِنْ نَفْسِي، اللَّهُمَّ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا يَقُولُونَ وَ اجْعَلْنِي أَفْضَلَ مِمَّا يَظُنُّونَ وَ اغْفِرْ لِي مَا لَا يَعْلَمُونَ.[17]
🔆در نهج‌البلاغه، از سخنان آن حضرت علیهالسلام است که در آن پرهیزگاران را وصف میکند: «از کردار خویش، اندک را خشنود نمیشوند و بسیار را فراوان نمی‌شمارند؛ پس آنان بر خود اتهام زننده هستند(خود را بازخواست می‌کنند) و از کردار خود بیمناک. چون یکی از آنان را بستایند، از آنچه به او گفته میشود می‌هراسد و می‌گوید: من به خود از دیگری آگاه‌ترم، و پروردگارم به من از خودم آگاهتر است. خدایا! مرا به آنچه میگویند مؤاخذه مکن و مرا بهتر از آنچه می‌پندارند قرار ده و آنچه را نمی‌دانند بر من ببخش.»
☘️توضیح مختصر بعضی عبارت:
المتّقین: پرهیزگاران، خداترسان؛ جمع متقی.
لا یرضون من أعمالهم القلیل: به اندکِ کردار خود راضی نمیشوند؛ یعنی در عبادت، کم را کافی نمی‌دانند.
لا یستکثرون الکثیر: بسیار را هم فراوان نمی‌شمارند؛ یعنی عبادت زیاد خود را بزرگ نمی‌بینند.
لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ: بر خود بدگمان، خود را متهم می‌دانند، مواظب نفس خود هستند، خود را بازخواست می‌کنند، از خود حساب می‌کشند!
مشفقون: بیمناک، نگران؛ از ریشه شفق (ترس آمیخته با مهربانی).
زُکّی: ستوده شد، تزکیه و مدح شد.
أعلم بنفسی من غیری: من به خودم از دیگران آگاه‌ترم.
لا تؤاخذنی: مرا مؤاخذه و بازخواست مکن.
أفضل مما یظنّون: بهتر از آنچه گمان می‌کنند.
ما لا یعلمون: آنچه نمی‌دانند.
☘️دعای سه‌گانه: درخواست عدم مؤاخذه به سبب ستایش مردم، درخواست بهتر شدن از گمان مردم، و درخواست آمرزش آنچه مردم نمی‌دانند؛ ادب کامل بنده در برابر مدح.
«لا یَرْضَوْنَ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَلِیلَ»: در عبادت، کم‌کاری را کافی نمی‌دانند؛ یعنی همت‌شان بر انجام وظیفه کامل است.
«وَ لَا یَسْتَکْثِرُونَ الْکَثِیرَ»: عبادت زیاد را هم منّت و بزرگ نمی‌شمارند؛ زیرا عبادت را وظیفه می‌دانند نه فضل بر خدا.
«فَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ»: خود را متهم می‌دانند؛ احتمال می‌دهند عبادتشان خالص نباشد یا ناقص باشد.
«وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ»: از کردار خود بیمناکاند که پذیرفته نشود.
«إِذَا زُکِّیَ أَحَدٌ مِنْهُمْ خَافَ مِمَّا یُقَالُ لَهُ»: چون ستوده شوند، از گفتار ستایشگر می‌ترسند؛ ترس از غرور و از دروغ بودن ستایش.
«أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِی مِنْ غَیْرِی»: من به خودم آگاه‌ترم؛ یعنی ستایش شما مرا از عیوبم غافل نکند.
«وَ رَبِّی أَعْلَمُ بِی مِنْ نَفْسِی»: خدا از من به خودم آگاهتر است؛ اعتراف به جهل خود نسبت به حقیقت خویش.
«اللَّهُمَّ لَا تُؤَاخِذْنِی بِمَا یَقُولُونَ»: خدایا مرا به سبب ستایش آنان بازخواست مکن؛ یعنی اگر ستایش‌شان نادرست است، مرا بدان مؤاخذه نکن.
«وَ اجْعَلْنِی أَفْضَلَ مِمَّا یَظُنُّونَ»: مرا بهتر از گمانشان قرار ده؛ درخواست توفیق برتر از پندار مردم.
«وَ اغْفِرْ لِی مَا لَا یَعْلَمُونَ»: آنچه را نمی‌دانند بر من ببخش؛ آمرزش عیوب پنهانی که مردم از آن بی‌خبرند.
☘️جمع‌بندی کوتاه:
این فراز از خطبه همّام در نهج‌البلاغه، تصویری ژرف از روان‌شناسی اخلاقی پرهیزگاران است: آنان در عبادت نه کم‌کارند و نه خودبزرگ‌بین، بر خود بدگمان و از کردار خویش بیمناکاند، از ستایش مردم می‌هراسند و با اعتراف به آگاهی خود از خویش و آگاهی بیشتر خدا از خودشان، سه دعای ادب‌آموز می‌کنند: عدم مؤاخذه به سبب ستایش، بهتر شدن از گمان مردم، و آمرزش عیوب نادانسته. این عبارت، اوج فروتنی و بندگی و از شاهکارهای فصاحت و بلاغت علوی است.
❇️به زشتی شیفته شدن حماقت محض است
عُجب اکبر و حسادت اعظم آن است که انسان مقامی را که شایسته آن نیست خود را به آن منتسب سازد، این امکان ندارد مگر اینکه صاحب مقام اصلی را پس زند، که پس زدن همان عقل مجسم بیرونی است!
و از آن بدتر غصب آن مقام است!
❇️عُجب گناه بدتر است
چنین نیست که گناه بهتر از عُجب است است بلکه منظور بدتر بودن عجب است که بدترین گناه است!
عُجب روی گناه را سفید میکند! نه اینکه سفید شود بلکه سیاه‌تر است!
💫🔆عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ مَا ابْتُلِيَ مُؤْمِنٌ بِذَنْبٍ أَبَداً. [18]
🔆به امام صادق (ع) نسبت داده، فرمود: همانا خدا دانست که گناه برای مؤمن بهتر از خودپسندی است، و اگر چنین نبود هرگز مؤمنی به گناهی مبتلا نمی‌شد.
بیان: «عُجب» از خطرناک‌ترین گناهان است! که این گناه بر ذائقه خودشیفته مزه میکند، گناهی به تسویل شیرینی است! در مقابل گناهانی که بر ذائقه فرد کراهت دارد بدترین است! نباید این حدیث ما را به سبک‌شماری گناه بکشاند که خودش از خودشیفتگی است!
بیان: «عُجب» بزرگ شمردن عمل صالح و زیاد دانستن آن و شادی به آن و منّت گذاشتن به آن است، و اینکه انسان خود را بیرون از حد تقصیر ببیند. اما شادی به آن همراه با فروتنی در برابر خدای تعالی و شکر بر توفیق آن و طلب افزونی از او، نیکو و ستوده است.
✨🔆الحجرات : 17 يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ
🔆آنها بر تو منّت مىنهند كه اسلام آوردهاند؛ بگو: «اسلام آوردن خود را بر من منّت نگذاريد، بلكه خداوند بر شما منّت مىنهد كه شما را به سوى ايمان هدايت كرده است، اگر (در ادّعاى ايمان) راستگو هستيد!
❇️با عقل، «قلب» عرش خداست، بی‌آن زباله‌دان است
عُجب گناه «قلب و جوهر جان» است، نشان قتل عقل و شهادت آن به دست نفس است!
قتل عقل از قتل نفس شدیدتر است!
✨🔆ق : 37 إِنَّ في ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهيدٌ
🔆در اين تذكّرى است براى آن كس كه عقل دارد، يا گوش دل فرادهد در حالى كه حاضر باشد!
قلب با عقل قلب است، بدون عقل قلب منقلب به غیر قلب است!
انسان با تواضع صعود میکند! با عُجب سقوط میکند!
تخففوا تلحقوا- تواضع نه بال پرواز بلکه خود پرواز است!
عُجب فلجی مطلق است! مانع اوج و پرواز است!
❇️عُجب مانع اوج و سرعت و امنیت است
💫🔆وَ لِكُلِّ شَيْءٍ مَطِيَّةً وَ مَطِيَّةُ الْعَقْلِ التَّوَاضُعُ وَ كَفَى بِكَ جَهْلًا أَنْ تَرْكَبَ مَا نُهِيتَ عَنْهُ يَا هِشَامُ مَا بَعَثَ اللَّهُ أَنْبِيَاءَهُ وَ رُسُلَهُ إِلَى عِبَادِهِ إِلَّا لِيَعْقِلُوا عَنِ اللَّهِ فَأَحْسَنُهُمُ اسْتِجَابَةً أَحْسَنُهُمْ مَعْرِفَةً وَ أَعْلَمُهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ أَحْسَنُهُمْ عَقْلًا وَ أَكْمَلُهُمْ عَقْلًا أَرْفَعُهُمْ دَرَجَةً فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَة[19]
🔆«و برای هر چیزی مرکبی است، و مرکب عقل، فروتنی است. و همین برای نادانی تو بس که آنچه از آن نهی شدهای را انجام دهی. ای هشام! خداوند پیامبران و رسولانش را به سوی بندگانش نفرستاد مگر برای اینکه از جانب خدا تعقل کنند (و درک کنند). پس بهترینِ آنان در پاسخدهی، بهترینِ آنان در شناخت است؛ و داناترینِ آنان به امر خدا، بهترینِ آنان از نظر عقل است؛ و کاملترینِ آنان در عقل، بالاترینِ آنان در درجه در دنیا و آخرت است.»
❇️عبادت با منت جهالت است
عُجب منّانه از بدترین اشکال عُجب است!
احمق‌تر از احمق آن احمقی است که بر الله منّان، منّت بگذارد!
چه بسا خود شیفته با عبادتی که حتی همتای خودش نیز آن را نمی‌پسندد بر خدایش منت می‌گذارد!
خود شیفته خود را حتی از خدا برتر می‌داند، بجای بذل خدمت انتظار خدمت دارند!
جای خود را با خالق اشتباه می‌گیرد!
❇️اعمال خودشیفته توان پرواز ندارد
…وَ أَنْتَ مُدِلٌّ وَ إِنَّ الْمُدِلَّ لَا يَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَيْءٌ.
از امام صادق (ع) که فرمود: دانشمندی به عابدی رسید و به او گفت: نمازت چگونه است؟ گفت: مانند من را از عبادتش می‌پرسند؟! و من از فلان مدت خدا را می‌پرستم. گفت: گریه‌ات چگونه است؟ گفت: گریه می‌کنم تا اشکم جاری شود. دانشمند به او گفت: پس همانا خنده تو در حالی که [از خدا] بیمناکی، برتر از گریه تو در حالی است که [به عملت] منّت می‌گذاری؛ و همانا از عمل منّت‌گذار چیزی بالا نمی‌رود.
بیان: «مُدِلّ» بر وزن فاعل از باب افعال: گشاده‌رو و شادمانی که از تقصیر در عمل بیمی ندارد… و «دالة»: آنچه با آن بر نزدیکانت دل‌بستگی و منزلت نشان می‌دهی..
عبادت و اشک‌های چشم خود را پاس دارید!
ادلال عمل، به نمایش گذاشتن عمل، به چشم آوردن اعمال است، اعمال نمائی از نشانه‌های بارز عُجب است!
و اینکه بخندی و به گناهت اعتراف کنی، بهتر از آن است که بگریی و به عملت منّت بگذاری.
بخش دوم: حسادت بر عقل جهان هستی
❇️از عقل جان تا عقل جهان
بعد از حسادت به عقل جان، نوبت حسادت به عقل جهان میرسد!
جهان هستی پیکر واحدی است، که دارای عقل و مغز است!
عقل جهان هستی ابَر-رایانه جهان هستی است که همه به رایگان می‌توانند به آن متصل شوند!
محمد و آل محمد ص عقل کل این جهان هستی است!
هر کس می‌تواند به این عقل کل متصل شود! اتصال به عقل اول و آخر!
معنای اعتصام به حبل الله همین است!
✨🔆آلعمران : 103 وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
🔆و همگى به ريسمان خدا [قرآن و اسلام، و هر گونه وسيله وحدت]، چنگ زنيد، و پراكنده نشويد! و نعمت (بزرگِ) خدا را بر خود، به ياد آريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد، و او ميان دلهاى شما، الفت ايجاد كرد، و به بركتِ نعمتِ او، برادر شديد! و شما بر لبِ حفرهاى از آتش بوديد، خدا شما را از آن نجات داد؛ اين چنين، خداوند آيات خود را براى شما آشكار مىسازد؛ شايد پذيراى هدايت شويد.
✨🔆آلعمران : 112 ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ
🔆هر جا يافت شوند، مهر ذلت بر آنان خورده است؛ مگر با ارتباط به خدا، (و تجديد نظر در روش ناپسند خود،) و (يا) با ارتباط به مردم (و وابستگى به اين و آن)؛ و به خشم خدا، گرفتار شدهاند؛ و مهر بيچارگى بر آنها زده شده؛ چرا كه آنها به آيات خدا، كفر مىورزيدند و پيامبران را بناحق مىكشتند. اينها بخاطر آن است كه گناه كردند؛ و (به حقوق ديگران،) تجاوز مىنمودند.
حسادت به محمد و آل محمد ص عظیم‌ترین خسارت غیر قابل جبران است!
خودشیفته به عقل خود حسادت می‌ورزد که به حسادت عقل کل کشیده میشود!
❇️عُجب شخص و اجتماعی تا عُجب سیاسی و ولائی
عُجب شخصی قائم به شخص است، عُجب اجتماعی باعث زحمت اجتماع است و عُجب سیاسی زحمت جهان و تاریخ است!
💫🔆 فِي تَفْسِيرِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَوْلُهُ: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ» قَالَ: هُمُ الَّذِينَ سَمَّوْا أَنْفُسَهُمْ بِالصِّدِّيقِ وَ الْفَارُوقِ وَ ذِي النُّورَيْنِ، وَ قَوْلُهُ. «وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا» قَالَ: الْقِشْرَةُ الَّتِي تَكُونُ عَلَى النَّوَاةِ، ثُمَّ كَنَّى عَنْهُمْ فَقَالَ انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ كَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً وَ هُمْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ قَوْلُهُ:
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا قَالَ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ حِينَ سَأَلَهُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ فَقَالُوا أَ دِينُنُا أَفْضَلُ أَمْ دِينُ مُحَمَّدٍ؟ قَالُوا بَلْ دِينُكُمْ أَفْضَلُ وَ قَدْ رَوَى فِيهِ أَيْضاً أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ غَصَبُوا آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ، وَ حَسَدُوا مَنْزِلَتَهُمْ، فَقَالَ اللَّهُ:
أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً يَعْنِي النُّقْطَةَ الَّتِي فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ ثُمَّ قَالَ: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ يَعْنِي بِالنَّاسِ هَاهُنَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْأَئِمَّةَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً وَ هِيَ الْخِلَافَةُ بَعْدَ النُّبُوَّةِ وَ هُمُ الْأَئِمَّةُ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ.[20]
💫🔆 در تفسیر علی بن ابراهیم درباره سخن خداوند «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ» (آیا به کسانی که خود را پاک میشمارند ننگریستی؟ بلکه خداوند هر که را بخواهد پاک میکند) گفته است: آنان کسانیاند که خود را «صدّیق» و «فاروق» و «ذوالنورین» نامیدند. و درباره سخن خداوند «وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا» (و به اندازه رشته باریکِ هسته ظلم نمیشوند) گفته است: مقصود پوسته نازکی است که بر هسته [خرما] باشد. سپس درباره آنان کنایه زده و فرموده است: «انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ كَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً» (بنگر چگونه بر خدا دروغ میبندند و همین گناهی آشکار بس است) و آنان همان سه تناند. و سخن خداوند: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا» (آیا به کسانی که بهرهای از کتاب یافتهاند ننگریستی که به جبت و طاغوت ایمان میآورند و به کافران میگویند اینان از مؤمنان به راه راستترند؟) گفته است: این آیه درباره یهود نازل شد، هنگامی که مشرکان عرب از آنان پرسیدند و گفتند: آیا دین ما برتر است یا دین محمد؟ گفتند: بلکه دین شما برتر است. و نیز روایت شده که این آیه درباره کسانی نازل شد که حق آل محمد را غصب کردند و به جایگاه آنان حسد ورزیدند. پس خداوند فرمود: «أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً» (آنان کسانیاند که خداوند لعنتشان کرده و هر که را خداوند لعنت کند هرگز یاوری برای او نخواهی یافت) «أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً» (یا بهرهای از حکومت دارند؟ پس در آن صورت به اندازه نقطه پشت هسته [خرما] به مردم نمیدهند) یعنی همان نقطه کوچکی که بر پشت هسته خرماست. سپس فرمود: «أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ» (یا به مردم حسد میورزند؟) یعنی مقصود از «مردم» در اینجا امیرالمؤمنین و امامان علیهمالسلام است «عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ» (بر آنچه خداوند از فضل خود به آنان داده است) «فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً» (پس همانا به آل ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان پادشاهی بزرگی بخشیدیم) و آن خلافت پس از نبوت است و آنان همان امامان علیهمالسلام هستند.
بخش سوم: حسادت به توحید
خودشیفته از حقیقت توحید دور میشود!
توحید تاویل و موصول و معقولی دارد!
💫🔆وَ أَشْهَدُ أَنَّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، كَلِمَةٌ جُعِلَ الْإِخْلَاصُ تَأْوِيلَهَا، وَ ضُمِّنَ الْقُلُوبُ مَوْصُولَهَا، وَ أَنَارَ فِي الْفِكْرَةِ مَعْقُولُهَا[21]
🔆فاطمه زهرا سلام الله علیها: … و گواهی میدهم که هیچ معبودی جز خداوند نیست، یگانه است و شریکی ندارد؛ کلمه‌ای که اخلاص تأویل [و معنای باطنی] آن قرار داده شده، و دلها پیوند [و ژرفای] آن را در خود نهفته‌اند، و معقول [و معنای اندیشیدنی] آن در فکر و اندیشه روشنی بخشیده است.
کلمه توحید ریشه‌ای دارد، که با اخلاص می‌توان به آن وصل شد و خودشیفتگی بزرگترین آفت اخلاص است!
کلمه توحید با فطرت به قلب متصل است، خودشیفتگی مانع راه‌اندازی فطرت است!
چراغ توحید با عقل خواهد درخشید، خود شیفته چراغ توحید را شکسته است!
❇️خودشیفتگی حسود کلمه توحید است!
خودشیفتگی مانع درخشش کلمه توحید است!
خودشیفته اسیر شرک و شک خویش است!
✨🔆النساء : 54 أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظيماً
🔆يا اينكه نسبت به مردم [پيامبر و خاندانش]، و بر آنچه خدا از فضلش به آنان بخشيده، حسد مىورزند؟ ما به آل ابراهيم، (كه يهود از خاندان او هستند نيز،) كتاب و حكمت داديم؛ و حكومت عظيمى در اختيار آنها [پيامبران بنى اسرائيل] قرار داديم.
💫🔆نَحْنُ أَهْلُ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ وَ التَّقْوَى نَحْنُ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ص وَ نَحْنُ بَقِيَّةُ أَهْلِ الْحَق[22]
تزینه «خودشیفته، حسود خود نیش‌زن»
🔹 بخش اول: بیست فراز حکمی از متن
| شماره | فراز حکمی | محور |
| ۱ | «عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه» — خودشیفتگی انسان به خویش، یکی از حسودانِ عقلِ اوست. | عجب و عقل |
| ۲ | «الْمُعْجَبُ لَا عَقْلَ لَهُ» — خودپسند عقل ندارد. | عجب و عقل |
| ۳ | «إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ بُرْهَانُ نَقْصِهِ وَ عُنْوَانُ ضَعْفِ عَقْلِهِ» — خودپسندی انسان به خودش، دلیل کمبود او و نشانه ضعف عقل اوست. | عجب و نقص |
| ۴ | «مَنْ أَعْجَبَهُ قَوْلُهُ فَقَدْ غَرَبَ عَقْلُهُ» — هر کس سخن خودش او را به شگفت آورد، همانا عقلش رفته است. | عجب و گفتار |
| ۵ | «مَنْ أُعْجِبَ بِفِعْلِهِ أُصِيبَ بِعَقْلِهِ» — هر کس به کردار خودش خودپسند شود، به عقلش آسیب رسیده است. | عجب و کردار |
| ۶ | «مَا أُعْجِبَ بِرَأْيِهِ إِلَّا جَاهِلٌ» — به رأی و نظر خودش خودپسند نشد مگر نادان. | عجب و رأی |
| ۷ | «أَوَّلُ إِعْجَابِ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ فَسَادُ عَقْلِه» — خودپسندی انسان به خویش در همان اوان، تباهی عقل اوست. | عجب و فساد عقل |
| ۸ | «لَا جَمَالَ أَزْيَنُ مِنَ الْعَقْل» — هیچ زیبایی‌ای آراسته‌تر از عقل نیست. | زیبایی عقل |
| ۹ | «الْعَقْلُ غِطَاءٌ سَتِيرٌ وَ الْفَضْلُ جَمَالٌ ظَاهِرٌ» — عقل، پوششی پوشاننده است و فضل و نیکی، زیبایی آشکار. | عقل و فضل |
| ۱۰ | «لَا غِنَى أَخْصَبُ مِنَ الْعَقْلِ وَ لَا فَقْرَ أَحَطُّ مِنَ الْحُمْقِ» — هیچ توانگری‌ای پربارتر از عقل نیست، و هیچ فقری فروتر از حماقت نیست. | عقل و حماقت |
| ۱۱ | «الْعِلْمُ مِصْبَاحُ الْعَقْلِ وَ يَنْبُوعُ الْفَضْل» — دانش، چراغ عقل و سرچشمه فضل است. | علم و عقل |
| ۱۲ | «الْعَقْلُ مَرْكَبُ الْعِلْم» — عقل، مرکبِ دانش است. | عقل و علم |
| ۱۳ | «الْعُجْبُ حُمْقٌ» — خودپسندی، حماقت است. | عجب و حماقت |
| ۱۴ | «الْعُجْبُ رَأْسُ الْحَمَاقَةِ» — خودپسندی، سرِ حماقت است. | عجب و حماقت |
| ۱۵ | «الْعُجْبُ عُنْوَانُ الْحَمَاقَةِ» — خودپسندی، نشانه حماقت است. | عجب و حماقت |
| ۱۶ | «الْعُجْبُ يُظْهِرُ النَّقِيصَةَ» — خودپسندی، عیب و نقص را آشکار میکند. | عجب و نقص |
| ۱۷ | «إِنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ» — (عجب از بدترین گناهان است، بدتر از بسیاری از گناهان) | عجب و گناه |
| ۱۸ | «سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ» — گناهی که تو را اندوهگین کند، نزد خدا بهتر از نیکی‌ای است که تو را خودپسند کند. | عجب و حسنه |
| ۱۹ | «لَا وَحْدَةَ وَ لَا وَحْشَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ» — هیچ تنهایی و وحشتی وحشت‌آورتر از خودپسندی نیست. | عجب و وحشت |
| ۲۰ | «الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ مِنَ الِازْدِيَادِ» — خودپسندی مانع افزونی و پیشرفت است. | عجب و پیشرفت |
🔹 بخش دوم: بیست فراز تکمله زرین
| شماره | فراز تکمله زرین | محور |
| ۱ | خودشیفته، عقربی است که به عقل خویش نیش می‌زند؛ درحالیکه عقل، تاج وجود اوست. | عجب و عقل |
| ۲ | عُجب، مزرعه حسادت است؛ نخستین نیش آن بر عقل جان می‌نشیند و سپس به کل حقیقت سرایت میکند. | عجب و حسد |
| ۳ | تا کمر عُجب را نشکنیم، دشمن‌ترین دشمن جان خویشیم. | عجب و جهاد اکبر |
| ۴ | هر کس عاشق خود شود، دشمن جان خود و جهان هستی میشود. | عجب و دشمنی |
| ۵ | خودشیفته با حسادت به عقل، نعمات محصله توسط عقل را به نابودی می‌کشد؛ و از نعمت بهشت نیز محروم می‌ماند. | عجب و بهشت |
| ۶ | اگر عقل از آدمی جدا شود، بندگی از آدمی جدا میشود. | عقل و بندگی |
| ۷ | عقل، مظلوم‌ترین محسود همه بدان عالم است؛ عَجب از انسان خودشیفته‌ای که به عقل خودش حسادت می‌ورزد! | عقل مظلوم |
| ۸ | خودشیفته، قاتل عقل خویش است؛ او بال و پر خود را میکند و نور چراغ خانه دلش را خاموش می‌سازد. | عجب و خودکشی |
| ۹ | کسی که به محمد و آل محمد حسادت ورزد، بزرگترین ظلم را در درجه اول به خود نموده است. | عجب و ولایت |
| ۱۰ | عقل جهان هستی، ابررایانه جهان هستی است که همه به رایگان می‌توانند به آن متصل شوند. | عقل کل |
| ۱۱ | محمد و آل محمد ص، عقل کل این جهان هستی است؛ و اتصال به عقل اول و آخر، معنای اعتصام به حبل‌الله است. | عقل کل و حبل‌الله |
| ۱۲ | خودشیفته به عقل خود حسادت می‌ورزد که به حسادت عقل کل کشیده میشود. | عجب و عقل کل |
| ۱۳ | عُجب شخصی قائم به شخص است، عُجب اجتماعی باعث زحمت اجتماع است و عُجب سیاسی زحمت جهان و تاریخ است. | عجب و اجتماع |
| ۱۴ | خودشیفتگی، بزرگترین آفت اخلاص است؛ و اخلاص، تأویل کلمه توحید. | عجب و توحید |
| ۱۵ | کلمه توحید با فطرت به قلب متصل است؛ خودشیفتگی مانع راه‌اندازی فطرت است. | عجب و فطرت |
| ۱۶ | چراغ توحید با عقل خواهد درخشید؛ خودشیفته چراغ توحید را شکسته است. | عجب و توحید |
| ۱۷ | خودشیفتگی مانع درخشش کلمه توحید است؛ خودشیفته اسیر شرک و شک خویش است. | عجب و شرک |
| ۱۸ | عقل از هر چیزی خارج شود، کریه و مکروه شود؛ خروج عقل از عبادت، عبادت بدتر از معصیت! | عقل و عبادت |
| ۱۹ | قلب با عقل قلب است؛ بدون عقل، قلب منقلب به غیر قلب است. | عقل و قلب |
| ۲۰ | انسان با تواضع صعود میکند و با عُجب سقوط میکند؛ تواضع نه بال پرواز، بلکه خود پرواز است. | عجب و تواضع |
🔹 بخش سوم: هارمونی متن
تحلیل هارمونیک در پنج محور
| محور | نت اصلی | نت مکمل | آکورد نهایی |
| محور اول: عجب و عقل | «عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه» | «الْمُعْجَبُ لَا عَقْلَ لَهُ» | عجب = قاتل عقل |
| محور دوم: عجب و حسد | «عُجْب، مزرعه حسادت است» | «حسادت به عقل، شروع حسد است» | عجب = ریشه حسد |
| محور سوم: عجب و حماقت | «الْعُجْبُ حُمْقٌ» | «الْعُجْبُ رَأْسُ الْحَمَاقَةِ» | عجب = حماقت محض |
| محور چهارم: عجب و گناه | «الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ» | «سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ» | عجب = از بدترین گناه |
| محور پنجم: عجب و توحید | «خودشیفتگی، آفت اخلاص است» | «خودشیفته، اسیر شرک است» | عجب = مانع توحید |
🔹 بخش چهارم: عبارت لطیفانه برای هر بخش
«انسان، میان دو خود ایستاده است: خودِ حقیقی که ملازم فطرت الهی است، و خودِ پنداری که از وهم و خودبینی زاده میشود. و همه نبردهای درونی، نبرد میان همین دو خود است.»
💫لطیفه: «دو خود» در یک وجود، مانند دو آینه‌اند که یکی رو به خدا دارد و دیگری رو به خویش.
«عُجب، رفیق حسادت سیاه است؛ و حسد، فرزند ناخلف عُجب. این دو، دو مار در یک لانه‌اند که نخست صاحب لانه را می‌گزند.»
💫لطیفه: عُجب، درِ خانه حسد را می‌گشاید؛ و حسد، از همان در، به عقل حمله میکند.
✅سیر سبیل سیاه حسد
«حسود، آرزوی زوال نعمت دیگران را دارد؛ اما نمی‌داند که نخستین نعمتی که زائل میشود، عقل خود اوست.»
💫لطیفه: حسد، شمشیری است که دسته‌اش را به دست حسود داده‌اند و تیغه‌اش را به سوی او گرفته‌اند.
✅خودشیفته به کدامین عقل حسادت می‌ورزد؟
«خودشیفته، از عقل شخصی تا عقل جهان هستی، همه را نشانه می‌گیرد؛ اما نمی‌داند که نخستین شکار، عقل خود اوست.»
💫لطیفه: خودشیفته، تیراندازی است که کمان را به سوی خویش گرفته است.
✅تنها بی‌عقل بر علیه عقل شورش میکند
«تنها بی‌عقل بر علیه عقل شورش میکند؛ و خودشیفته، بی‌عقلی است که تاج عقل را بر سر دارد و نمی‌داند.»
لطیفه: خودشیفته، پادشاهی است که تاجش را بر سر دارد و سرش را از دست داده است.
✅عقل با خودپسندی قابل جمع نیست
«عقل و خودپسندی، دو پادشاه در یک اقلیم‌اند که هرگز با هم نمی‌سازند. یا عقل می‌ماند و خودپسندی می‌رود، یا خودپسندی می‌ماند و عقل می‌رود.»
لطیفه: عقل و عُجب، مانند آب و آتش‌اند؛ هرگز در یک ظرف جمع نمیشوند.
✅خودشیفته بندگی و بهشت را به زوال می‌برد
«خودشیفته با حسادت به عقل، نعمات محصله توسط عقل را به نابودی می‌کشد؛ و از نعمت بهشت نیز محروم می‌ماند. بهشت، یعنی معدن و مرکز تمام زیبایی و لذت و صفا!»
لطیفه: خودشیفته، کلید بهشت را در دست دارد و آن را به دریا می‌اندازد.
✅بدبخت‌ترین حسود
«کسی که به فرزند خود حسادت ورزد، احمق است! کسی که به زیبایی خود حسادت ورزد، احمق‌تر است! کسی که به عقل خود حسادت ورزد، احمق‌ترین است!»
لطیفه: خودشیفته، دشمن خود است؛ و دشمن خود بودن، بدبخت‌ترین نوع دشمنی است.
✅عقل زیبایی آشکار است
«هیچ زیبایی‌ای آراسته‌تر از عقل نیست. عقل، پوششی پوشاننده است و فضل و نیکی، زیبایی آشکار. پس کاستیهای اخلاق خود را با فضل خویش بپوشان، و با عقلت با هوای نفست بجنگ.»
لطیفه: عقل، زیباترین زیبایی است؛ و خودشیفته، زیباترین زیبایی را به زشتی تبدیل میکند.
✅ثروتی بالاتر از عقل نیست
«هیچ توانگری‌ای پربارتر از عقل نیست، و هیچ فقری فروتر از حماقت نیست. خودشیفته، ثروتمندی است که ثروتش را به آتش می‌کشد.»
لطیفه: عقل، ثروت بی‌پایان است؛ و خودشیفته، این ثروت را به فقر تبدیل میکند.
✅در زندان عُجب
«خود عاشقی نمودن، ذلت محض است، در خود محبوس شدن است. عقل حسودان زیادی دارد؛ یکی از آنها خودشیفته است. دشمن نزدیک است! نیش خودشیفته مستقیم بر قلب عقل می‌نشیند!»
لطیفه: خودشیفته، زندانی است که کلید زندانش را به دست خودش داده‌اند و نمی‌داند.
✅خود تعظیمی
«خودشیفتگی، استعظام خویشتن است؛ خود تعظیمی، از خود متعجب شدن، خود بزرگداشتی، از خود شگفت‌زده شدن! از ماوراء خود جدا شدن!»
لطیفه: خودشیفته، به خود نگاه میکند و خدا را نمی‌بیند.
✅به قد و قواره خود به نیکی بنگریم
«ما هنوز عبادت را شروع نکرده‌ایم! ما هنوز بندگی ننموده‌ایم! پس از چه شگفت‌زده شده‌ایم!»
لطیفه: خودشیفته، در حالی که هنوز اول راه است، خود را در قله می‌بیند.
✅دوری از مطلوب
«زیبایی را عیب دانستن، اوج حماقت است! از نور گریختن، ضلالت محض است! هر که عقل را دور کند، گم شود! در خود مفقود شود!»
لطیفه: خودشیفته، از نور می‌گریزد و به تاریکی پناه می‌برد.
✅لذت کاذب فاسد با فقدان عقل
«با وجود عقل، از جهل و حماقت نتوان لذت برد! چرک و رجس و نجس، لذیذ بی‌عقلان است! بی‌عقل، متفاوت از جاهل خالص است؛ بی‌عقل ممکن است عالم هم باشد!»
لطیفه: چه بسا خودشیفته، عالمی است که کشته جهل خویش است؛
✅نشان حسادت به عقل
«حسادت به دانا و داناتر، حسادت به عقل است! کسی که خود را دانای کل فرض میکند، یعنی خودشیفته شده و به عقل خود حسادت ورزیده!»
لطیفه: خودشیفته، خود را دانای کل می‌بیند و نمی‌داند که نادان‌ترین است.
✅علم با عقل می‌درخشد
«دانش، چراغ عقل و سرچشمه فضل است. عقل، مرکبِ دانش است. خودشیفته، چراغ عقل را خاموش میکند و مرکب دانش را می‌کشد.»
لطیفه: علم بدون عقل، چراغی است بی‌روغن؛ و خودشیفته، روغن چراغ را می‌ریزد.
✅عُجب استحماق‌گر است
«خودپسندی درجاتی دارد: از آن جمله آن است که کردار زشت بنده برایش آراسته شود، پس آن را نیکو ببیند و از آن خوشش آید و گمان کند که کاری نیکو انجام میدهد.»
لطیفه: خودشیفته، زشت‌ترین کردار را زیباترین می‌بیند؛ و این، نهایت حماقت است.
✅خودستا را خدایش نمی‌ستاید
«آیا ندیدی کسانی را که خودستایی می‌کنند؟! بلکه خدا هر کس را بخواهد، ستایش میکند. پس خودستایی نکنید، او پرهیزگاران را بهتر می‌شناسد!»
لطیفه: خودشیفته، خود را می‌ستاید؛ اما خدا او را نمی‌ستاید.
✅مبادا خودشیفتگی روی گناه را سفید کند
«خدا دانست که گناه برای مؤمن بهتر از خودپسندی است، و اگر چنین نبود هرگز مؤمنی به گناهی مبتلا نمی‌شد.»
لطیفه: گناه، با توبه شسته میشود؛ اما عُجب، از توبه دور میشود.
✅برای عبادت بهایی تعیین مکن
«همانا خنده تو در حالی که از خدا بیمناکی، برتر از گریه تو در حالی است که به عملت منّت می‌گذاری؛ و همانا از عمل منّت‌گذار چیزی بالا نمی‌رود.»
لطیفه: اشکِ مدلّ، آتش‌نشان نیست؛ آتش‌فشان است!
✅با عقل، قلب عرش خداست، بی‌آن زباله‌دان است
«عُجب، گناه قلب و جوهر جان است، نشان قتل عقل و شهادت آن به دست نفس است! قتل عقل از قتل نفس شدیدتر است!»
لطیفه: خودشیفته، عقل را می‌کشد و قلب را به زباله‌دان تبدیل میکند.
✅عُجب مانع اوج و سرعت و امنیت است
«برای هر چیزی مرکبی است، و مرکب عقل، فروتنی است. و همین برای نادانی تو بس که آنچه از آن نهی شدهای را انجام دهی.»
لطیفه: تواضع، مرکب عقل است؛ و عُجب، فلجی مطلق است که مانع اوج و پرواز میشود.
✅عبادت با منت جهالت است
«عُجب منّانه از بدترین اشکال عُجب است! احمق‌تر از احمق آن احمقی است که بر الله منّان، منّت بگذارد!»
لطیفه: خودشیفته، جای خود را با خالق اشتباه می‌گیرد؛ به جای بذل خدمت، انتظار خدمت دارد.
✅اعمال خودشیفته توان پرواز ندارد
«از عمل منّت‌گذار چیزی بالا نمی‌رود. عبادت و اشک‌های چشم خود را پاس دارید! ادلال عمل، به نمایش گذاشتن عمل، به چشم آوردن اعمال است؛ اعمال‌نمایی از نشانه‌های بارز عُجب است!»
لطیفه: عمل خودشیفته، بال ندارد؛ چگونه پرواز کند؟
✅حسادت بر عقل جهان هستی
«جهان هستی پیکر واحدی است که دارای عقل و مغز است! عقل جهان هستی، ابررایانه جهان هستی است که همه به رایگان می‌توانند به آن متصل شوند! محمد و آل محمد ص، عقل کل این جهان هستی است!»
لطیفه: خودشیفته به عقل خود حسادت می‌ورزد که به حسادت عقل کل کشیده میشود.
✅عُجب شخص و اجتماعی تا عُجب سیاسی و ولایی
«عُجب شخصی قائم به شخص است، عُجب اجتماعی باعث زحمت اجتماع است و عُجب سیاسی زحمت جهان و تاریخ است!»
لطیفه: عُجب، از یک نفر شروع میشود و به کل تاریخ سرایت میکند.
✅حسادت به توحید
«خودشیفته از حقیقت توحید دور میشود! کلمه توحید ریشه‌ای دارد که با اخلاص می‌توان به آن وصل شد؛ و خودشیفتگی بزرگترین آفت اخلاص است!»
لطیفه: خودشیفته، چراغ توحید را شکسته است و در تاریکی شرک می‌سوزد.
✅نیش نیش‌زن
«خودشیفته، حسود خود نیش‌زن است؛ عقربی است که عقل خویش را نیش می‌زند. درمان او: تواضع، عقل، توحید، و ولایت.»
لطیفه: خودشیفته، دشمن خود است؛ و دشمن خود بودن، بدبخت‌ترین نوع دشمنی است.
فرمول نهایی:
خودشیفته = حسود خود نیش‌زن = قاتل عقل = اسیر شرک
درمان = تواضع + عقل + توحید + ولایت
والسلام علی من اتبع الهدی
🌸 عبارت لطیفانه پایانی
«خودشیفته، در آینه به خود نگاه میکند و خدا را نمی‌بیند. او تاج عقل را بر سر دارد و سرش را از دست داده است. او کلید بهشت را در دست دارد و آن را به دریا می‌اندازد. او چراغ توحید را شکسته است و در تاریکی شرک می‌سوزد. اما درمان او نزدیک است: تواضع، مرکب عقل است؛ عقل، تاج وجود است؛ توحید، چراغ هدایت است؛ و ولایت، عقل کل. پس برخیز ای خودشیفته! و از آینه به خدا بنگر!»
🌟 جمع‌بندی نهایی
جمع‌بندی نهایی
آنچه در این رساله گذشت، شرح و بسطی بود بر «خودشیفته، حسود خود نیش‌زن» با تکیه بر آیات و روایات. در این مسیر، ماهیت عُجب، نسبت آن با حسد، عُجب به عنوان «حسودِ عقل»، مراتب و درجات عُجب، علائم و آثار عُجب، و راه‌های درمان عُجب تبیین شد.
نخستین نکته: عُجب، حسودِ عقل است. امیرالمؤمنین علیهالسلام می‌فرماید: «عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه». عُجب، مانند حسودی که به نعمت دیگری چشم دارد و در صدد نابودی آن است، به عقل – این بزرگترین نعمت الهی در وجود انسان – حسادت می‌ورزد و میکوشد آن را از میدان بیرون کند.
دومین نکته: عُجب، قاتل عقل است. خودشیفته، عقربی است که عقل خویش را نیش می‌زند. او با حسادت به عقل، نعمات محصله توسط عقل را به نابودی می‌کشد و از نعمت بهشت نیز محروم می‌ماند.
سومین نکته: عُجب، حماقت است. عُجب، حماقت است و سرِ حماقت و نشانه حماقت. چه بسا خودشیفته، عالمی است که کشته جهل خویش است.
چهارمین نکته: عُجب، بدتر از گناه است، چرا که عُجب مزرعه هر گناهی است! عُجب صفتی نفسانی است که زدودنش دشوار است. عُجب، روی گناه را سفید نمیکند؛ بلکه سیاه‌تر میکند.
پنجمین نکته: عُجب، مانع توحید است. خودشیفته از حقیقت توحید دور میشود. کلمه توحید ریشه‌ای دارد که با اخلاص می‌توان به آن وصل شد؛ و خودشیفتگی بزرگترین آفت اخلاص است.
ششمین نکته: عُجب، مانع پیشرفت است. عُجب، مانع افزونی و پیشرفت است. خودشیفته، در حالی که هنوز اول راه است، خود را در قله می‌بیند.
هفتمین نکته: عُجب، مزرعه حسادت است. حسد از مزرعه عُجب می‌روید و با حسادت به عقل شروع میشود و به کل حقیقت سرایت میکند.
هشتمین نکته: عُجب، مانع پرواز است. اعمال خودشیفته توان پرواز ندارد. از عمل منّت‌گذار چیزی بالا نمی‌رود. اشک مدلّ، آتش‌نشان نیست؛ آتش‌فشان است!
نهمین نکته: عُجب، از عقل شخصی تا عقل جهان گسترده است. خودشیفته، از عقل شخصی تا عقل خانواده و اجتماع و جامعه و سیاست و حکومت و جهان هستی، همه را نشانه می‌گیرد.
دهمین نکته: عُجب، به حسادت عقل کل کشیده میشود. خودشیفته به عقل خود حسادت می‌ورزد که به حسادت عقل کل (محمد و آل محمد ص) کشیده میشود.
یازدهمین نکته: عُجب، مانع اتصال به حبل‌الله است. همه می‌توانند به عقل کل متصل شوند؛ اما خودشیفته از این اتصال محروم می‌ماند.
دوازدهمین نکته: عُجب، آفت اخلاص است. خودشیفتگی، بزرگترین آفت اخلاص است؛ و اخلاص، تأویل کلمه توحید.
سیزدهمین نکته: عُجب، مانع فطرت است. کلمه توحید با فطرت به قلب متصل است؛ خودشیفتگی مانع راه‌اندازی فطرت است.
چهاردهمین نکته: عُجب، شکننده چراغ توحید است. چراغ توحید با عقل خواهد درخشید؛ خودشیفته چراغ توحید را شکسته است.
پانزدهمین نکته: عُجب، اسارت در شرک است. خودشیفتگی مانع درخشش کلمه توحید است؛ خودشیفته اسیر شرک و شک خویش است.
شانزدهمین نکته: عُجب، مانع عبادت است. خروج عقل از عبادت، عبادت بدتر از معصیت! عُجب، عبادت را از درجه قبول پایین می‌آورد.
و …
🌟وَ السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى
✨سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ
✨وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلينَ
✨وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ
🔶علی ساعی(عبدالله مشکات) 110.141(903)
✳️بخش چهارم: ضمائم
❇️ الطراز الأول و الكناز لما عليه من لغة العرب المعول نويسنده: مدني شيرازي، على خان بن أحمد
حسد
حَسَدَهُ النِّعْمَةَ، و عَلَيها- كطَلَبَ و ضَرَبَ- حَسَداً، و حَسْداً- و الأَوَّلُ أَكثرُ- و حُسُوداً، و حَسَادَةً، و مَحْسَدَةً: كَرِهَها عندَهُ و تمنَّى زوالَها عنه، فهو حاسِدٌ من حُسَّادٍ، و حُسَّدٍ، و حَسَدَةٍ، و حَسُودٌ من حُسُدٍ، كصَبُورٍ و صُبُرٍ.
و تَحاسَدُوا: حَسَدَ بعضُهُم بعضاً.
و صَحِبَهُ فأَحْسَدَهُ: وجَدَهُ حاسِداً.
و الأَكابِرُ مُحَسَّدُونَ، كمُعَظَّمُونَ: كثيرو الحُسَّادِ؛ قال زُهيرٌ:
| مُحَسَّدُونَ عَلَى مَا كَانَ مِنْ نِعَمٍ | لا يَنْزِعُ اللَّهُ عَنْهُم مالَهُ حُسِدُوا | |
و حَسَدَني اللَّهُ إِن كنتُ أَحسُدُكَ، أَي عاقَبَنِي على الحَسَدِ، عَبَّرَ عن العِقابِ بالحَسَدِ؛ لوقوعِه في صحبتِهِ، و يُسمَّى مشاكلةً، و نظيرُهُ
في الحديثِ: (إِنَّ اللَّهَ لا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا) أَي لا يَقطَعُ الثّوابَ.
و مُحَسَّدٌ، كمُعَظَّمٍ: وَلَدُ أَبي الطيِّبِ أَحمدَ بنِ حسينٍ المُتنبِّي؛ الشَّاعرِ المشهورِ.
الكتاب
حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ أَي مُنْبَعِثاً من أُصولِ أَنفسِهِم بالغاً أقصى مراتبِهِم.
أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ أَي بَلْ أَ يَحسُدُونَ النّاسَ؟! يعني النَّبيَّ و المؤمنين، و اللَّامُ للعهدِ، و الاستفهامُ لإِنكارِ الحَسَدِ و استِقباحِهِ.
وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ أَي إِذا أَظهَرَ ما في نفسِهِ من الحَسَدِ و عَمِلَ بمُقتَضاهُ من قَصْدِ المَحْسُودِ بالأَذَى و الضَّرَرِ قولًا أَو فِعلًا، و التَّقييدُ بذلك لِمَا أَنَّ ضَرَرَ الحَسَدِ إِنَّما يَعُودُ على الحاسِدِ؛ لاغْتِمامِهِ بسرورِ غيرِهِ.
الأثر
(لا حَسَدَ إِلَّا في اثْنَتَيْنِ: رَجُلٌ آتاهُ اللَّهُ مالًا فَجَعَلَهُ في حَقٍّ، وَ رَجُلٌ آتاهُ اللَّهُ حِكْمَةً فَهُوَ يَقْضِي بِها)
أَي لا غِبْطَةَ؛ و هي تَمَنِّي الإِنسان أَن يكونَ له من الخيرِ مِثلُ ما لغيرِهِ، و «اثْنَتَيْنِ» أَي خَصلَتَينِ، و «رَجُلٌ» أي خَصلَةُ رَجُلٍ، و سمَّى الغِبطَةَ حَسَداً من حيثُ اشتراكِهما في معنى الغَمِّ الَّذي يَنالُ الإِنسانَ من خيرٍ نالَهُ غيرُهُ و لم يَنَلْهُ هو.
(إِذا حَسَدْتَ فَلا تَبْغِ)
أَي إِذا أَصابَكَ غَمٌّ لنعمةٍ نالَها غيرُكَ فلا تبغِ إِزالتَها عنه.
(عُجْبُ المَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ)
جَعَلَ العُجْبَ حاسِداً للعقلِ؛ لكونهِ سبباً في منعِهِ من ازديادِ الفَضيلَةِ؛ كما أَنَ الحاسِدَ من النَّاسِ يتسَّببُ و يسعى في مَنْعِ موادِّ الخيرِ عن المَحسُودِ.
المثل
(لَيْسَ لِلحَاسِدِ إِلَّا مَا حَسَدَ) أَي لا يَحصُلُ على شيءٍ إِلَّا على حَسَدِهِ، و «ما» مصدريَّةٌ. يُضرَبُ لذمِ الحَسَدِ و عدمِ جَدواهُ.[23]
❇️ترجمه
حسد
«حَسَدَهُ النِّعْمَةَ، و عَلَیها» — مانند «طَلَبَ» و «ضَرَبَ» — «حَسَداً» و «حَسْداً» (و اولی [حَسَداً] بیشتر است) و «حُسُوداً» و «حَسَادَةً» و «مَحْسَدَةً»: یعنی نعمت را نزد او ناخوش داشت و آرزو کرد که از او زایل شود. پس او «حاسِد» است، جمعش «حُسَّاد» و «حُسَّد» و «حَسَدَة»؛ و «حَسُود» جمعش «حُسُد» است، مانند «صَبُور» و «صُبُر».
و «تَحَاسَدُوا»: یعنی برخی از آنان به برخی دیگر حسد ورزیدند.
و «صَحِبَهُ فَأَحْسَدَهُ»: یعنی او را حاسد یافت.
و «الأَکابِرُ مُحَسَّدُونَ» مانند «مُعَظَّمُونَ»: یعنی بزرگان کسانی هستند که حسدورزانشان بسیارند. زهیر گفته است:
«مُحَسَّدُونَ عَلَی مَا کَانَ مِنْ نِعَمٍ / لا یَنْزِعُ اللَّهُ عَنْهُم مَالَهُ حُسِدُوا»
(آنان بر نعمتهایی که داشته‌اند مورد حسد قرار گرفته‌اند؛ خداوند آنچه را که بر آن حسد برده شد از آنان باز نمی‌گیرد.)
و «حَسَدَنی اللَّهُ إِن کُنتُ أَحسُدُکَ»: یعنی خداوند مرا به سبب حسد مجازات کند اگر به تو حسد بورزم. [گوینده] مجازات را با لفظ «حسد» تعبیر کرده است، چون مجازات در پی حسد او میآید؛ و این را «مشاکله» مینامند. و نظیر آن در حدیث است: «إِنَّ اللَّهَ لا یَمَلُّ حَتَّی تَمَلُّوا» یعنی خداوند [پاداش را] قطع نمیکند [تا اینکه شما قطع کنید].
و «مُحَسَّد» مانند «مُعَظَّم»: فرزند ابوالطیب احمد بن حسین مُتنبی؛ شاعر مشهور.
الکتاب [قرآن]
«حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ»: یعنی [حسدی] برخاسته از ریشه‌های وجود خودشان و رسیده به نهایت مراتبشان.
«أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ»: یعنی بلکه آیا به مردم حسد میورزند؟! مقصود پیامبر و مؤمنان است؛ و «لام» برای عهد است، و استفهام برای انکار و زشتدانستن حسد است.
«وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ»: یعنی هنگامی که آنچه در نفسش از حسد است آشکار کند و بر مقتضای آن عمل کند، یعنی قصد آزار و زیان رساندن به محسود را به گفتار یا کردار داشته باشد. و مقید ساختن به این [عمل] از آن روست که زیان حسد تنها به خود حاسد بازمیگردد، زیرا او از شادی دیگری اندوهگین میشود.
الأثر [حدیث]
«لا حَسَدَ إِلَّا فی اثْنَتَیْنِ: رَجُلٌ آتاهُ اللَّهُ مَالًا فَجَعَلَهُ فی حَقٍّ، وَ رَجُلٌ آتاهُ اللَّهُ حِکْمَةً فَهُوَ یَقْضی بِها»: یعنی هیچ غبطه‌ای نیست [مگر در دو خصلت]؛ و غبطه آن است که انسان آرزو کند برای او از خیر مانند آنچه برای دیگری است باشد. و «اثْنَتَیْنِ» یعنی دو خصلت، و «رَجُلٌ» یعنی خصلت مردی. و غبطه را «حسد» نامیده است از آن جهت که هر دو در معنای اندوهی که به انسان از خیر رسیده به دیگری و نرسیده به او میرسد، مشترک‌اند.
«إِذا حَسَدْتَ فَلا تَبْغِ»: یعنی اگر به سبب نعمتی که دیگری یافته و تو نیافته‌ای اندوهی به تو رسید، پس در صدد زایل کردن آن از او مباش.
«عُجْبُ المَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ»: خودپسندی انسان را حاسد عقل او قرار داده است، زیرا سبب بازداشتن عقل از افزایش فضیلت است؛ همانگونه که حاسد از میان مردم سبب میشود و میکوشد تا مواد خیر را از محسود بازدارد.
المثل [مَثَل]
«لَیْسَ لِلحَاسِدِ إِلَّا مَا حَسَدَ»: یعنی حاسد به چیزی دست نمی‌یابد مگر به همان حسدش؛ و «ما» مصدریه است. این مَثَل برای نکوهش حسد و بی‌فایدگی آن زده میشود.
❇️شرح عُجب از «مجمع البحرین»
☘️ (عجب)
قوله تعالى: قُرْآناً عَجَباً [72/ 1] أي بديعا مبائنا لسائر الكتب لحسن لفظه و صحة معانيه. قوله: وَ اتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً [18/ 63] أي اتخذ موسى سبيل الحوت في البحر عَجَباً. قوله: إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ [38/ 5] الْعُجَابُ بالضم و الْعَجِيبُ بمعنى و هو الأمر الذي يُتَعَجَّبُ منه، و الْعُجَابُ بالضم و التشديد أكثر منه، و كذلك أُعْجُوبَةٌ واحدة الْأَعَاجِيبِ. و الْعَجَائِبُ لا واحد لها من لفظها. قوله: أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ* [7/ 63] الهمزة للإنكار و الواو للعطف، و المعطوف عليه محذوف، كأنه قال: أ كذبتم و عَجِبْتُمْ.
وَ فِي الْحَدِيثِ:” فَيَا عَجَباً عَجَباً”
عجبا نصب على المصدر و المنادى محذوف، أي يا قوم و نحوه، و كرر المصدر لتحسين وصفه. و فيه
عَنِ الْحَقِّ تَعَالَى:” وَ لَوْ خَلَّيْتُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَا يُرِيدُ لَدَخَلَهُ الْعُجْبُ بِعَمَلِهِ ثُمَّ كَانَ هَلَاكُهُ فِي عُجْبِهِ وَ رِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ، فَيَظُنُّ أَنَّهُ قَدْ فَاقَ الْعَابِدِينَ وَ جَازَ بِاجْتِهَادِهِ الْمُقَصِّرِينَ، فَيَتَبَاعَدُ بِذَلِكَ مِنِّي وَ هُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ يَتَقَرَّبُ بِذَلِكَ إِلَيَّ”
قال بعض الشارحين لا ريب أن من عمل أعمالا صالحة من صيام الأيام و قيام الليالي و نحو ذلك يحصل له ابتهاج، فإن كان من حيث كونها عطية من الله تعالى و نعمة منه عليه و كان مع ذلك خائفا من نقصها مشفقا من زوالها طالبا من الله الازدياد منها لم يكن ذلك الابتهاج عَجَباً، و إن كان من حيث كونها صفة مضافة إليه فاستعظمها و ركن إليها و رأى نفسه خارجا عن حد التقصير بها و صار كأنه يمن على الله تعالى بسببها فذلك هو الْعُجْبُ المهلك و هو من أعظم الذنوب، حتى
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ (ص) ” لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا لَخَشِيتُ عَلَيْكُمْ مَا هُوَ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ الْعُجْبِ الْعُجْبِ”.
وَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (ع):” سَيِّئَةٌ تَسُؤُكَ خَيْرٌ [عِنْدَ اللَّهِ] مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ”.
و علاج العجب- على ما قيل- احتقار ما في جنب الصانع و استضعافه، فإنه بالنسبة إليه لم يوازن نعمة من نعمه، و بأنه لو لا أعانة الله ما فعله و لا تم و لا استقام بل لم يمكن صدوره من العبد أصلا، و بذلك يندفع العجب عنه. و عَجِبَ من كذا عَجَباً من باب تعب و تَعَجَّبْتُ منه و اسْتَعْجَبْتُ بمعنى. و شيء عَجِيبٌ: أي مُعْجَبٌ منه. و” قد أُعْجِبَ بنفسه” بالبناء للمجهول: إذا تكبر و ترفع، فهو مُعْجَبٌ و الاسم الْعُجْبُ بالضم. و أَعْجَبَتْهُ المرأة: استحسنها لأن غاية رؤية الْمُتَعَجِّبِ منه تعظيمه و استحسانه و من أمثال العرب” الْعَجَبُ كُلُ الْعَجَبِ بَيْنَ جُمَادَى وَ رَجَبٍ” و أَصْلُهُ أن رجلا كان له أخ و كانت له امرأة حسنة فنال من امرأة أخيه فصار بينهما قتال و مقاتلة في آخر يوم من جمادى الآخرة لأنهم كانوا لا يقتلون في رجب.[24]
☘️واژه «عجب» در زبان عربی و به‌ویژه در قرآن کریم، دو حوزه معنایی متمایز اما مرتبط دارد: یکی «شگفتی» و «تعجب» (که امری بی‌اشکال و طبیعی است) و دیگری «خودپسندی» و «غرور» (که رذیلتی اخلاقی و مهلک محسوب میشود). این دو معنا در ریشه لغوی به هم پیوند دارند، اما در کاربرد دینی و اخلاقی از هم جدا می‌شوند.
📖 معنای لغوی و ریشه‌شناختی
ریشه «ع-ج-ب» در اصل بر استعظام و بزرگ دانستن چیزی دلالت دارد؛ چیزی که از حد معمول و آشنا خارج است و انسان را به شگفتی وا می‌دارد .
عَجَب (مصدر): حالت شگفتی و تعجبی که به انسان دست میدهد.
عَجِیب: صفت برای چیزی که باعث تعجب میشود.
عُجَاب (با تشدید): مبالغه در تعجب؛ چیزی که از حد عادی فراتر رفته است .
عُجْب (با ضمّ عین و سکون جیم): خودپسندی و غرور؛ اینکه انسان عمل یا صفت خود را بزرگ ببیند و به آن بنازد. این معنا با «عَجَب» (شگفتی) تفاوت دارد .
🕌 کاربرد قرآنی «عجب» (شگفتی)
در قرآن، «عجب» و مشتقات آن اغلب به معنای شگفتی و تعجب به کار رفته است، بدون بار منفی اخلاقی:
«قُرْآنًا عَجَبًا» (جن/۱): قرآنی شگفت‌انگیز و بی‌سابقه.
«وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا» (کهف/۶۳): راهی شگفت‌انگیز در دریا.
«إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ» (ص/۵): این چیزی بسیار شگفت است.
در این کاربردها، «عجب» صرفاً بیانگر امری خارق‌العاده و غیرمعمول است.
⚠️ کاربرد اخلاقی «عُجْب» (خودپسندی)
در احادیث و متون اخلاقی، «عُجْب» به معنای غرور و خودپسندی است و از مهلکات بزرگ شمرده شده است. متن ارائه‌شده حدیثی از خداوند را نقل میکند:
«وَ لَوْ خَلَّيْتُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَا يُرِيدُ لَدَخَلَهُ الْعُجْبُ بِعَمَلِهِ ثُمَّ كَانَ هَلَاكُهُ فِي عُجْبِهِ…»
ترجمه: و اگر او را با آنچه می‌خواهد رها می‌کردم، خودپسندی به سبب عملش بر او چیره می‌شد و سپس هلاکش در خودپسندی‌اش بود.
شارح در توضیح این حدیث، تفاوت «ابتهاج» (شادی) و «عُجب» را چنین بیان میکند:
اگر انسان از عمل نیک خود شادمان باشد، از آن جهت که آن را عطیه و نعمتی از سوی خدا می‌داند و در عین حال از نقصان و زوال آن بیمناک است و از خدا افزونی می‌طلبد، این شادی «عُجب» نیست.
اما اگر آن را صفتِ افزوده به خود ببیند، بزرگش بشمارد و بر آن تکیه کند و خود را از حد تقصیر بیرون بداند، گویی بر خدا منّت می‌گذارد، این همان «عُجبِ مهلک» است.
«عُجب» باعث میشود انسان گناهان خود را فراموش کند و اعمال نیک خود را بزرگ بشمارد و بر خدا منّت بگذارد .
🩺 درمان «عُجب»
متن راه درمان را چنین بیان میکند: کوچک شمردن عمل خود در برابر صانع و اظهار ناتوانی؛ زیرا عمل انسان در برابر نعمت‌های خدا وزنی ندارد و اگر یاری خدا نبود، نه انجام می‌شد و نه استقامت می‌یافت [متن].
از جمله درمان «عُجب» مقایسه اعمال خود با عبادات پیامبر و ائمه (ع) و اظهار تقصیر در برابر خداوند متعال است .
📜 حدیث «سیئة تسوءک خیر من حسنة تعجبک»
امام علی (ع) می‌فرماید: «سَيِّئَةٌ تَسُوءُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ».
ترجمه: گناهی که تو را اندوهگین کند، نزد خدا بهتر است از کار نیکی که تو را به خودپسندی وا دارد.
دلیل آن روشن است: گناهی که انسان را پشیمان کند، او را به توبه و جبران می‌کشاند؛ اما نیکی‌ای که «عُجب» بیاورد، انسان را به غرور و ریا می‌کشاند و عمل را تباه میکند .
🔗 معنای جامع
«عجب» در اصل به معنای بزرگ دیدن چیزی که از حد معمول خارج است می‌باشد. این معنا دو شاخه می‌یابد:
شگفتی (عَجَب): واکنشی طبیعی در برابر امری غیرمعمول و شگفت‌انگیز؛ این معنا در قرآن فراوان است و بار منفی ندارد.
خودپسندی (عُجْب): بزرگ دیدن عمل یا صفت خود و تکیه بر آن و فراموش کردن منشأ الهی آن؛ این معنا رذیلتی اخلاقی است که اعمال نیک را تباه میکند و در احادیث از مهلکات شمرده شده است.
بنابراین، معنای جامع «عجب» عبارت است از: بزرگ دیدن امری غیرمعمول؛ اگر در برابر امری بیرونی باشد «شگفتی» است و اگر در برابر عمل یا صفت خودِ انسان باشد «خودپسندی» و «غرور» است.
❇️ باب 117 استكثار الطاعة و العجب بالأعمال
بحار الأنوار (ط – بيروت) ؛ ج69 ؛ ص306
الآيات النساء أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا النجم هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى
1- كا، الكافي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ مِنْ وُلْدِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَسَارٍ يَرْفَعُهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَمَا ابْتُلِيَ مُؤْمِنٌ بِذَنْبٍ أَبَداً.
بيان: العجب استعظام العمل الصالح و استكثاره و الابتهاج له و الإدلال به و أن يرى نفسه خارجا عن حد التقصير و أما السرور به مع التواضع له تعالى و الشكر له على التوفيق لذلك و طلب الاستزادة منه فهو حسن ممدوح.
قال الشيخ البهائي قدس الله روحه لا ريب أن من عمل أعمالا صالحة من صيام الأيام و قيام الليالي و أمثال ذلك يحصل لنفسه ابتهاج فإن كان من حيث كونها عطية من الله له و نعمة منه تعالى عليه و كان مع ذلك خائفا من نقصها شفيقا من زوالها طالبا من الله الازدياد منها لم يكن ذلك الابتهاج عجبا و إن كان من حيث كونها صفته و قائمة به و مضافة إليه فاستعظمها و ركن إليها و رأى نفسه خارجا عن حد التقصير و صار كأنه يمن على الله سبحانه بسببها
فذلك هو العجب انتهى.
و الخبر يدل على أن العجب أشد من الذنب أي من ذنوب الجوارح فإن العجب ذنب القلب و ذلك أن الذنب يزول بالتوبة و يكفر بالطاعات و العجب صفة نفسانية يشكل إزالتها و يفسد الطاعات و يهبطها عن درجة القبول و للعجب آفات كثيرة فإنه يدعو إلى الكبر كما عرفت و مفاسد الكبر ما عرفت بعضها و أيضا العجب يدعو إلى نسيان الذنوب و إهمالها فبعض ذنوبه لا يذكرها و لا يتفقدها لظنه أنه مستغن عن تفقدها فينساها و ما يتذكر منها فيستصغرها فلا يجتهد في تداركها و أما العبادات و الأعمال فإنه يستعظمها و يتبجح بها و يمن على الله بفعلها و ينسى نعمة الله عليه بالتوفيق و التمكين منها.
ثم إذا أعجب بها عمي عن آفاتها و من لم يتفقد آفات الأعمال كان أكثر سعيه ضائعا فإن الأعمال الظاهرة إذا لم تكن خالصة نقية عن الشوائب قلما ينفع و إنما يتفقد من يغلب عليه الإشفاق و الخوف دون العجب و المعجب يغتر بنفسه و بربه و يأمن مكر الله و عذابه و يظن أنه عند الله بمكان و أن له على الله منة و حقا بأعماله التي هي نعمة من نعمه و عطية من عطاياه ثم إن إعجابه بنفسه و رأيه و علمه و عقله يمنعه من الاستفادة و الاستشارة و السؤال فيستنكف من سؤال من هو أعلم منه و ربما يعجب بالرأي الخطإ الذي خطر له فيصر عليه و آفات العجب أكثر من أن تحصى.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 307
2- كا، الكافي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ نَضْرِ بْنِ قِرْوَاشٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَتَى عَالِمٌ عَابِداً فَقَالَ لَهُ كَيْفَ صَلَاتُكَ فَقَالَ مِثْلِي يُسْأَلُ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ أَنَا أَعْبُدُ اللَّهَ مُنْذُ كَذَا وَ كَذَا فَقَالَ كَيْفَ بُكَاؤُكَ قَالَ أَبْكِي حَتَّى تَجْرِيَ دُمُوعِي فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ فَإِنَّ ضَحِكَكَ وَ أَنْتَ خَائِفٌ أَفْضَلُ مِنْ بُكَائِكَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ وَ إِنَّ الْمُدِلَّ لَا يَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَيْءٌ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 308
بيان: القرواش بالكسر الطفيلي أو عظيم الرأس و المدل على بناء الفاعل من الإفعال المنبسط المسرور الذي لا خوف له من التقصير في العمل في النهاية فيه يمشي على الصراط مدلا أي منبسطا لا خوف عليه و هو من الإدلال و الدالة على من لك عنده منزلة و في القاموس دل المرأة و دلالها تدللها على زوجها تريه جرأة في تغنج و تشكل كأنها تخالفه و ما بها خلاف و أدل عليه انبسط كتدلل و أوثق بمحبته فأفرط عليه و الدالة ما تدل به على حميمك انتهى.
و الضحك مع الخوف هو الضحك الظاهري مع الخوف القلبي كما مر في صفات المؤمن بشره في وجهه و حزنه في قلبه و الحاصل أن المدار على القلب و لا يصلح المرء إلا بإصلاح قلبه و إخراج العجب و الكبر و الرياء منه و تذليله بالخوف و الخشية و التفكر في أهوال الآخرة و شرائط الأعمال و كثرة نعم الله عليه و أمثال ذلك و يدل الخبر على أن العالم أفضل من العابد و أن العبادة بدون العلم الحقيقي لا تنفع.
قال بعض المحققين اعلم أن العجب إنما يكون بوصف هو كمال لا محالة و للعالم بكمال نفسه في علم و عمل و مال و غيره حالتان إحداهما أن يكون خائفا على زواله مشفقا على تكدره أو سلبه من أصله فهذا ليس بمعجب و الأخرى أن لا يكون خائفا من زواله لكن يكون فرحا من حيث إنه نعمة من الله تعالى عليه لا من حيث إضافته إلى نفسه و هذا أيضا ليس بمعجب و له حالة ثالثة هي العجب و هو أن يكون غير خائف عليه بل يكون فرحا به مطمئنا إليه و يكون فرحه من حيث إنه كمال و نعمة و رفعة و خير لا من حيث إنه عطية من الله تعالى و نعمة منه فيكون فرحه به من حيث إنه صفته و منسوب إليه بأنه له لا من حيث إنه منسوب إلى الله بأنه منه فمهما غلب على قلبه أنه نعمة من الله مهما شاء سلبها زال العجب بذلك عن نفسه.
فإذا العجب هو إعظام النعمة و الركون إليها مع نسيان إضافتها إلى المنعم فإن انضاف إلى ذلك أن غلب على نفسه أن له عند الله حقا و أنه منه بمكان حتى توقع بعلمه كرامة له في الدنيا و استبعد أن يجري عليه مكروه استبعادا يزيد على استبعاده فيما يجري على الفساق سمي هذا إدلالا بالعمل فكأنه يرى لنفسه على الله دالة.
و كذلك قد يعطي غيره شيئا فيستعظمه و يمن عليه فيكون معجبا فإن استخدمه أو اقترح عليه الاقتراحات أو استبعد تخلفه عن قضاء حقوقه كان مدلا عليه قال قتادة في قوله تعالى وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ «1» أي لا تدل بعملك و في الخبر أن صلاة المدل لا ترتفع فوق رأسه و لأن تضحك و أنت معترف بذنبك خير من أن تبكي و أنت تدل بعملك و الإدلال وراء العجب فلا مدل إلا و هو معجب و رب معجب لا يدل إذ العجب يحصل بالاستعظام و نسيان النعمة دون توقع جزاء عليه و الإدلال لا يتم إلا مع توقع جزاء فإن توقع إجابة دعوته و استنكر ردها بباطنه و تعجب كان مدلا بعمله فإنه لا يتعجب من رد دعاء الفساق و يتعجب من رد دعاء نفسه لذلك فهذا هو العجب و الإدلال و هو من مقدمات الكبر و أسبابه.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 309
3- كا، الكافي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ سَعِيدِ بْنِ جَنَاحٍ عَنْ أَخِيهِ أَبِي عَامِرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَكَ.
بيان: المراد بالهلاك استحقاق العقاب و البعد من رحمة الله تعالى و قيل العجب يدخل الإنسان بالعبادة و تركه الذنوب و الصورة و النسب و الأفعال العادية مثل الإحسان إلى الغير و غيره و هو من أعظم المهلكات و أشد الحجب بين القلب و الرب و يتضمن الشرك بالله و سلب الإحسان و الإفضال و التوفيق عنه تعالى و ادعاء الاستقلال لنفسه و يبطل به الأعمال و الإحسان و أجرهما كما قال تعالى لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى و ليس المن بالعطاء و أذى الفقير بإظهار الفضل و التعيير عليه إلا من عجبه بعطيته و عماه عن منة ربه و توفيقه.
4- كا، الكافي عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعُجْبِ الَّذِي يُفْسِدُ الْعَمَلَ فَقَالَ الْعُجْبُ دَرَجَاتٌ مِنْهَا أَنْ يُزَيَّنَ لِلْعَبْدِ سُوءُ عَمَلِهِ فَيَرَاهُ حَسَناً فَيُعْجِبَهُ وَ يَحْسَبَ أَنَّهُ يُحْسِنُ صُنْعاً وَ مِنْهَا أَنْ يُؤْمِنَ الْعَبْدُ بِرَبِّهِ فَيَمُنَّ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِلَّهِ عَلَيْهِ فِيهِ الْمَنُ.
بيان: العجب درجات منها أن يزين للعبد سوء عمله فيراه حسنا إشارة إلى قوله تعالى أَ فَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فيعجبه و يحسب أنه يحسن صنعا إشارة إلى قوله تعالى قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً «4» و أكثر الجهلة على هذه الصفة فإنهم يفعلون أعمالا قبيحة عقلا و نقلا و يواظبون عليها حتى تصير تلك الأعمال بتسويل أنفسهم و تزيين قرينهم من صفات الكمال عندهم فيذكرونها و يتفاخرون بها و يقولون إنا فعلنا كذا و كذا إعجابا بشأنهم و إظهارا لكمالهم.
و منها أن يؤمن العبد بربه فيمن على الله و لله عليه فيه المن إشارة إلى قوله تعالى يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 311
5- كا، الكافي عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيَنْدَمُ عَلَيْهِ وَ يَعْمَلُ الْعَمَلَ فَيَسُرُّهُ ذَلِكَ فَيَتَرَاخَى عَنْ حَالِهِ تِلْكَ فَلَأَنْ يَكُونَ عَلَى حَالِهِ تِلْكَ خَيْرٌ لَهُ مِمَّا دَخَلَ فِيهِ.
بيان: فيندم عليه ندامته مقام عجز و اعتراف بالتقصير و هو مقام التائبين و هو محبوب لله تعالى في تلك الحالة لأنه قال سبحانه إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ و يعمل العمل فيسره ذلك المراد بالسرور هنا الإدلال بالعمل و استعظامه و إخراج نفسه عن حد التقصير كما مر فيتراخى عن حاله تلك أي تصير حاله بسبب هذا السرور و العجب أدون و أخص من حاله وقت الندامة مع كونها مقرونة بالمعصية في القاموس تراخى تقاعس أي تأخر و راخاه باعده و تراخى السماء أبطأ المطر و يدل على أن العجب يبطل فضل الأعمال السابقة.
فلأن يكون على حاله تلك خير مما دخل فيه ضمير دخل راجع إلى الرجل و ضمير فيه إلى الموصول و يحتمل العكس و الفاء للتفريع و خير خبر لأن يكون أي يكون على حالة الندامة مع كونها مقرونة بالذنب خير مما دخل فيه من العجب و إن كان مقرونا بالحسنة أو ذلك الذنب لكونه مقرونا بالندامة أفضل من تلك الحسنة المقرونة بالعجب أو هاتان الحالتان معا خير من تينك الحالتين.
6- كا، الكافي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي دَاوُدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: دَخَلَ رَجُلَانِ الْمَسْجِدَ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَ الْآخَرُ فَاسِقٌ فَخَرَجَا مِنَ الْمَسْجِدِ وَ الْفَاسِقُ صِدِّيقٌ وَ الْعَابِدُ فَاسِقٌ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ يَدْخُلُ الْعَابِدُ الْمَسْجِدَ مُدِلًّا بِعِبَادَتِهِ يُدِلُّ بِهَا فَتَكُونُ فِكْرَتُهُ فِي ذَلِكَ وَ تَكُونُ فِكْرَةُ الْفَاسِقِ فِي التَّنَدُّمِ عَلَى فِسْقِهِ وَ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِمَّا صَنَعَ مِنَ الذُّنُوبِ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 312
بيان: و الفاسق صديق أي مؤمن صادق في إيمانه كثير الصدق و التصديق قولا و فعلا قال الراغب الصديق من كثر منه الصدق و قيل بل يقال ذلك لمن لم يكذب قط و قيل بل لمن لا يتأتى منه الكذب لتعوده الصدق و قيل بل لمن صدق بقوله و اعتقاده و حقق صدقه بفعله.
7- كا، الكافي عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع الرَّجُلُ يَعْمَلُ الْعَمَلَ وَ هُوَ خَائِفٌ مُشْفِقٌ ثُمَّ يَعْمَلُ شَيْئاً مِنَ الْبِرِّ فَيَدْخُلُهُ شِبْهُ الْعُجْبِ بِهِ فَقَالَ هُوَ فِي حَالِهِ الْأُولَى وَ هُوَ خَائِفٌ أَحْسَنُ حَالًا مِنْهُ فِي حَالِ عُجْبِهِ.
بيان: يعمل العمل أي معصية أو مكروها أو لغوا و حمله على الطاعة بأن يكون خوفه للتقصير في الشرائط كما قيل بعيد لقلة فائدة الخبر حينئذ و إنما قال شبه العجب لبيان أنه يدخله قليل من العجب يخرج به عن الخوف السابق فأشار في الجواب إلى أن هذا أيضا عجب.
8- كا، الكافي عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص بَيْنَمَا مُوسَى ع جَالِساً إِذْ أَقْبَلَ عَلَيْهِ إِبْلِيسُ وَ عَلَيْهِ بُرْنُسٌ ذُو أَلْوَانٍ فَلَمَّا دَنَا مِنْ مُوسَى خَلَعَ الْبُرْنُسَ وَ قَامَ إِلَى مُوسَى فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا إِبْلِيسُ قَالَ أَنْتَ فَلَا قَرَّبَ اللَّهُ دَارَكَ قَالَ إِنِّي إِنَّمَا جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَيْكَ لِمَكَانِكَ مِنَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ مُوسَى فَمَا هَذَا الْبُرْنُسُ قَالَ بِهِ أَخْتَطِفُ قُلُوبَ بَنِي آدَمَ فَقَالَ مُوسَى فَأَخْبِرْنِي بِالذَّنْبِ الَّذِي إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَيْهِ قَالَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِي عَيْنِهِ ذَنْبُهُ وَ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِدَاوُدَ ع يَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِينَ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّيقِينَ قَالَ كَيْفَ أُبَشِّرُ الْمُذْنِبِينَ وَ أُنْذِرُ الصِّدِّيقِينَ قَالَ يَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِينَ أَنِّي أَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَ أَعْفُو عَنِ الذَّنْبِ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّيقِينَ أَلَّا يُعْجَبُوا بِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُ لَيْسَ عَبْدٌ أَنْصِبُهُ لِلْحِسَابِ إِلَّا هَلَكَ.
بيان: البرنس بالضم و في النهاية هو كل ثوب رأسه ملتزق به من دراعة أو جبة أو ممطر أو غيره قال الجوهري هو قلنسوة طويلة كان النساك يلبسونها في صدر الإسلام و هو من البرس بكسر الباء القطن و النون زائدة و قيل إنه غير عربي قال أنت أي أنت إبليس و قيل خبر مبتدإ محذوف أي المسلم أنت و على التقديرين استفهام تعجبي.
فلا قرب الله دارك أي لا قربك الله منا أو من أحد و قيل أي حيرك الله و قيل لا تكون دارك قريبة من المعمورة كناية عن تخريب داره إنما جئت لأسلم عليك أي لم أجئ لإضلالك فتبعدني لأنه لا طمع لي فيك لقربك من الله أو سلامي عليك للمنزلة التي لك عند الله.
به أختطف يقال خطفه من باب علم و ضرب و اختطفه إذا استلبه و أخذه بسرعة و كان الألوان في البرنس كانت صورة شهوات الدنيا و زينتها أو الأديان المختلفة و الآراء المبتدعة أو الأعم و استحواذ الشيطان على العبد غلبته عليه و استمالته إلى ما يريده منه.
أن لا يعجبوا قيل أن ناصبة و لا نافية أو أن مفسرة و لا ناهية و يعجبوا من باب الإفعال على بناء المجهول أو على بناء المعلوم نحو أغد البعير و أقول الأول أظهر أنصبه كأضربه أي أقيمه و كونه على بناء الإفعال بمعنى الإتعاب بعيد إلا هلك أي استحق العذاب إذ جميع الطاعات لا تفي بشكر نعمة واحدة من نعمه سبحانه و مع قطع النظر عن المناقشة في شرائط العبادة في غالب الناس المقاصة بالمعاصي.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 314
9 لَوْ لَا ذَلِكَ مَا ابْتَلَى اللَّهُ مُؤْمِناً بِذَنْبٍ.
10- لي، الأمالي للصدوق عَنِ الصَّادِقِ ع إِنْ كَانَ الْمَمَرُّ عَلَى الصِّرَاطِ فَالْعُجْبُ لِمَا ذَا.
11- لي، الأمالي للصدوق فِي مَنَاهِي النَّبِيِّ ص لَا تُحَقِّرُوا شَيْئاً مِنَ الشَّرِّ وَ إِنْ صَغُرَ فِي أَعْيُنِكُمْ وَ لَا تَسْتَكْثِرُوا الْخَيْرَ وَ إِنْ كَثُرَ فِي أَعْيُنِكُمْ فَإِنَّهُ لَا كَبِيرَ مَعَ الِاسْتِغْفَارِ وَ لَا صَغِيرَ مَعَ الْإِصْرَارِ.
12- لي، الأمالي للصدوق عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع مَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ هَلَكَ.
13- ل، الخصال ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ ثُوَيْرِ بْنِ أَبِي فَاخِتَةَ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: ثَلَاثٌ مُوبِقَاتٌ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًى مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ.
وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ عَنِ النَّبِيِّ ص ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ وَ ذَكَرَ مِثْلَهُ وَ كَذَا فِي وَصِيَّةِ النَّبِيِّ ص إِلَى عَلِيٍّ ع.
14- ل، الخصال ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ عَامِرِ بْنِ رِيَاحٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ سَعْدٍ الْإِسْكَافِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: ثَلَاثٌ هُنَّ قَاصِمَاتُ الظَّهْرِ رَجُلٌ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِيَ ذُنُوبَهُ وَ أُعْجِبَ بِرَأْيِهِ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 315
15- ل، الخصال عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ إِبْلِيسُ لَعَنَهُ اللَّهُ لِجُنُودِهِ إِذَا اسْتَمْكَنْتُ مِنِ ابْنِ آدَمَ فِي ثَلَاثٍ لَمْ أُبَالِ مَا عَمِلَ فَإِنَّهُ غَيْرُ مَقْبُولٍ مِنْهُ إِذَا اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِيَ ذَنْبَهُ وَ دَخَلَهُ الْعُجْبُ.
16- ل، الخصال عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع فِي وَصِيَّتِهِ لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ إِيَّاكَ وَ الْعُجْبَ وَ سُوءَ الْخُلُقِ وَ قِلَّةَ الصَّبْرِ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ لَكَ عَلَى هَذِهِ الْخِصَالِ الثَّلَاثِ صَاحِبٌ وَ لَا يَزَالُ لَكَ عَلَيْهَا مِنَ النَّاسِ مُجَانِبٌ الْخَبَرَ.
17- ل، الخصال عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ: الْعُجْبُ هَلَاكٌ وَ الصَّبْرُ مِلَاكٌ.
18- ما، الأمالي للشيخ الطوسي فِي وَصِيَّةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع إِلَى الْحَسَنِ ع لَا وَحْدَةَ وَ لَا وَحْشَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ.
19- ع، علل الشرائع قَالَ عَنِ الصَّادِقِ ع لَا جَهْلَ أَضَرُّ مِنَ الْعُجْبِ.
أقول: قد مضى بعض الأخبار في باب جوامع المكارم.
20- ع، علل الشرائع عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ مَا ابْتَلَاهُ بِذَنْبٍ أَبَداً.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 316
21- ع عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ ع يَدْخُلُ رَجُلَانِ الْمَسْجِدَ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَ الْآخَرُ فَاسِقٌ فَيَخْرُجَانِ مِنَ الْمَسْجِدِ وَ الْفَاسِقُ صِدِّيقٌ وَ الْعَابِدُ فَاسِقٌ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ يَدْخُلُ الْعَابِدُ الْمَسْجِدَ وَ هُوَ مُدِلٌّ بِعِبَادَتِهِ وَ يَكُونُ فِكْرُهُ فِي ذَلِكَ وَ يَكُونُ فِكْرَةُ الْفَاسِقِ فِي التَّنَدُّمِ عَلَى فِسْقِهِ فَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ ذُنُوبِهِ.
22- مع، معاني الأخبار عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَى عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَيْسَرَةَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِيَّاكُمْ أَنْ تَكُونُوا مَنَّانِينَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَ كَيْفَ ذَلِكَ قَالَ يَمْشِي أَحَدُكُمْ ثُمَّ يَسْتَلْقِي وَ يَرْفَعُ رِجْلَيْهِ عَلَى الْمِيلِ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُمَّ إِنِّي إِنَّمَا أَرَدْتُ وَجْهَكَ.
23- مع، معاني الأخبار عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ لَا يَعْرِفُ لِأَحَدٍ الْفَضْلَ فَهُوَ الْمُعْجَبُ بِرَأْيِهِ.
24- الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ، قَالَ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ ع قَالَ: مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُونَ عَلَيْهِ.
25- نهج، نهج البلاغة قَالَ ع سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ.
– وَ قَالَ ع أَوْحَشُ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ.
– وَ قَالَ ع الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ مِنَ الِازْدِيَادِ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 317
– وَ قَالَ ع عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ.
26- مع، معاني الأخبار ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَّالِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ الْمَدِينِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْعُجْبِ الَّذِي يُفْسِدُ الْعَمَلَ فَقَالَ الْعُجْبُ دَرَجَاتٌ مِنْهَا أَنْ يُزَيَّنَ لِلْعَبْدِ سُوءُ عَمَلِهِ فَيَرَاهُ حَسَناً فَيُعْجِبَهُ وَ يَحْسَبَ أَنَّهُ يُحْسِنُ صُنْعاً وَ مِنْهَا أَنْ يُؤْمِنَ الْعَبْدُ بِرَبِّهِ فَيَمُنَّ عَلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ فِيهِ الْمَنُ.
27- ثو، ثواب الأعمال عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي خَالِدٍ الصَّيْقَلِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَى مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَخَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعَ أَرَضِينَ وَ أَشْيَاءَ فَلَمَّا رَأَى الْأَشْيَاءَ قَدِ انْقَادَتْ لَهُ قَالَ مَنْ مِثْلِي فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ نُوَيْرَةً مِنْ نَارٍ قُلْتُ وَ مَا نُوَيْرَةٌ مِنْ نَارٍ قَالَ نَارٌ بِمِثْلِ أَنْمُلَةٍ قَالَ فَاسْتَقْبَلَهَا بِجَمِيعِ مَا خَلَقَ فَتَحَلَّلَتْ لِذَلِكَ حَتَّى وَصَلَتْ إِلَيْهِ لِمَا أَنْ دَخَلَهُ الْعُجْبُ.
28- ص، قصص الأنبياء عليهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَى الصَّدُوقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ دُرُسْتَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْهُمْ ع قَالَ: بَيْنَمَا مُوسَى جَالِسٌ إِذْ أَقْبَلَ إِبْلِيسُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَخْبِرْنِي بِالذَّنْبِ الَّذِي إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَيْهِ قَالَ ذَلِكَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِي نَفْسِهِ ذَنْبُهُ تَمَامَ الْخَبَرِ.
29- ص، قصص الأنبياء عليهم السلام عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ قِرْوَاشٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يُحَدِّثُ قَالَ: مَرَّ عَالِمٌ بِعَابِدٍ وَ هُوَ يُصَلِّي قَالَ يَا هَذَا كَيْفَ صَلَاتُكَ قَالَ مِثْلِي يُسْأَلُ عَنْ هَذَا قَالَ بَلَى ثُمَّ قَالَ وَ كَيْفَ بُكَاؤُكَ فَقَالَ إِنِّي لَأَبْكِي حَتَّى تَجْرِيَ دُمُوعِي فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ تَضْحَكُ وَ أَنْتَ خَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ أَفْضَلُ مِنْ بُكَائِكَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ بِعَمَلِكَ إِنَّ الْمُدِلَّ بِعَمَلِهِ مَا يَصْعَدُ مِنْهُ شَيْءٌ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 318
وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص حَدِّثُوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ لَا حَرَجَ.
(1) هذا حديث رواه العامّة عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، و باستناد هذا الحديث المزعوم رووا الاسرائيليات من كتبهم و أساطيرهم فشوهوا وجه الكتاب و السنة، و حذا حذوهم بعض المتقدمين من الشيعة فنقلها في كتب أصحابنا كما نراها في تفاسيرهم و مجاميعهم الحديثية.
و الحديث- و أمثاله غير يسير كما سمعت من المؤلّف العلامة في حديث لعن الحائك- مما أوله الصادق أبو عبد اللّه عليه السلام، لما لم يمكنه رده على رءوس الاشهاد روى الصدوق في المعاني ص 158 بإسناده عن عبد الأعلى بن أعين قال: قلت لابى عبد اللّه عليه السلام جعلت فداك حديث يرويه الناس أن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله قال: «حدث عن بني إسرائيل و لا حرج» قال: نعم قلت: فنحدث عن بني إسرائيل بما سمعناه و لا حرج علينا؟ قال: أ ما سمعت ما قال صلّى اللّه عليه و آله: «كفى بالمرء كذبا أن يحدث بكل ما سمع» فقلت: فكيف هذا؟ قال: ما كان في الكتاب أنّه كان في بني إسرائيل، فحدث أنّه كائن في هذه الأمة، و لا حرج.
30- ضا، فقه الرضا عليه السلام رُوِيَ أَنَّ أَيُّوبَ ع لَمَّا جَهَدَهُ الْبَلَاءُ قَالَ لَأَقْعُدَنَّ مَقْعَدَ الْخَصْمِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ تَكَلَّمْ فَجَثَى عَلَى الرَّمَادِ فَقَالَ يَا رَبِّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ مَا عَرَضَ لِي أَمْرَانِ قَطُّ كِلَاهُمَا لَكَ رِضاً إِلَّا اخْتَرْتُ أَشَدَّهُمَا عَلَى بَدَنِي فَنُودِيَ مِنْ غَمَامَةٍ بَيْضَاءَ بِسِتَّةِ آلَافِ أَلْفِ لُغَةٍ فَلِمَنِ الْمَنُّ فَوَضَعَ الرَّمَادَ عَلَى رَأْسِهِ وَ خَرَّ سَاجِداً يُنَادِي لَكَ الْمَنُّ سَيِّدِي وَ مَوْلَايَ فَكَشَفَ اللَّهُ ضُرَّهُ.
31- ضا، فقه الرضا عليه السلام نَرْوِي عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّهُ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَنَا أَعْلَمُ بِمَا يَصْلُحُ عَلَيْهِ دِينُ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ مِنْ عِبَادِي لَمَنْ يَجْتَهِدُ فِي عِبَادَتِي وَ يَقُومُ مِنْ نَوْمِهِ وَ لَذَّةِ وِسَادَتِهِ فَيَجْتَهِدُ لِي فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّيْلَةَ وَ اللَّيْلَتَيْنِ نَظَراً مِنِّي لَهُ وَ إِبْقَاءً عَلَيْهِ فَيَنَامُ حَتَّى يُصْبِحَ فَيَقُومُ وَ هُوَ مَاقِتٌ لِنَفْسِهِ وَ لَوْ خَلَّيْتُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَا يُرِيدُ مِنْ عِبَادَتِي لَدَخَلَهُ مِنْ ذَلِكَ الْعُجْبُ فَيُصَيِّرُهُ الْعُجْبُ إِلَى الْفِتْنَةِ فَيَأْتِيهِ مِنْ ذَلِكَ مَا فِيهِ هَلَاكُهُ أَلَا فَلَا يَتَّكِلِ الْعَامِلُونَ عَلَى أَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا أَنْفُسَهُمْ أَعْمَارَهُمْ فِي عِبَادَتِي كَانُوا مُقَصِّرِينَ غَيْرَ بَالِغِينَ كُنْهَ عِبَادَتِي فِيمَا يَطْلُبُونَهُ عِنْدِي وَ لَكِنْ بِرَحْمَتِي فَلْيَثِقُوا وَ بِفَضْلِي فَلْيَفْرَحُوا وَ إِلَى حُسْنِ الظَّنِّ بِي فَلْيَطْمَئِنُّوا فَإِنَّ رَحْمَتِي عِنْدَ ذَلِكَ تُدْرِكُهُمْ فَإِنِّي أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ وَ بِذَلِكَ تَسَمَّيْتُ.
وَ نَرْوِي أَنَّ عَالِماً أَتَى عَابِداً فَقَالَ كَيْفَ صَلَاتُكَ فَقَالَ تَسْأَلُنِي عَنْ صَلَاتِي وَ أَنَا أَعْبُدُ اللَّهَ مُنْذُ كَذَا وَ كَذَا فَقَالَ كَيْفَ بُكَاؤُكَ فَقَالَ إِنِّي لَأَبْكِي حَتَّى تَجْرِيَ دُمُوعِي فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ فَإِنَّ ضَحِكَكَ وَ أَنْتَ خَائِفٌ مِنَ اللَّهِ أَفْضَلُ مِنْ بُكَائِكَ وَ أَنْتَ مُدِلٌّ عَلَى اللَّهِ إِنَّ الْمُدِلَّ لَا يَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِ شَيْءٌ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 319
32- ما، الأمالي للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْحُسَيْنِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَوْ لَا أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ مَا خَلَّى اللَّهُ بَيْنَ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ وَ بَيْنَ ذَنْبٍ أَبَداً.
عُدَّةُ الدَّاعِي، مِثْلَهُ.
33- مص، مصباح الشريعة قَالَ الصَّادِقُ ع الْمَغْرُورُ فِي الدُّنْيَا مِسْكِينٌ وَ فِي الْآخِرَةِ مَغْبُونٌ لِأَنَّهُ بَاعَ الْأَفْضَلَ بِالْأَدْنَى وَ لَا تَعْجَبْ مِنْ نَفْسِكَ حَيْثُ رُبَّمَا اغْتَرَرْتَ بِمَالِكَ وَ صِحَّةِ جِسْمِكَ أَنْ لَعَلَّكَ تَبْقَى وَ رُبَّمَا اغْتَرَرْتَ بِطُولِ عُمُرِكَ وَ أَوْلَادِكَ وَ أَصْحَابِكَ لَعَلَّكَ تَنْجُو بِهِمْ وَ رُبَّمَا اغْتَرَرْتَ بِحَالِكَ وَ مُنْيَتِكَ وَ إِصَابَتِكَ مَأْمُولَكَ وَ هَوَاكَ وَ ظَنَنْتَ أَنَّكَ صَادِقٌ وَ مُصِيبٌ وَ رُبَّمَا اغْتَرَرْتَ إِلَى الْخَلْقِ أَوْ شَكَوْتَ مِنْ تَقْصِيرِكَ فِي الْعِبَادَةِ وَ لَعَلَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مِنْ قَلْبِكَ بِخِلَافِ ذَلِكَ وَ رُبَّمَا أَقَمْتَ نَفْسَكَ عَلَى الْعِبَادَةِ مُتَكَلِّفاً وَ اللَّهُ يُرِيدُ الْإِخْلَاصَ وَ رُبَّمَا افْتَخَرْتَ بِعِلْمِكَ وَ نَسَبِكَ وَ أَنْتَ غَافِلٌ عَنْ مُضْمَرَاتِ مَا فِي غَيْبِ اللَّهِ وَ رُبَّمَا تَوَهَّمْتَ أَنَّكَ تَدْعُو اللَّهَ وَ أَنْتَ تَدْعُو سِوَاهُ وَ رُبَّمَا حَسِبْتَ أَنَّكَ نَاصِحٌ لِلْخَلْقِ وَ أَنْتَ تُرِيدُهُمْ لِنَفْسِكَ أَنْ يَمِيلُوا إِلَيْكَ وَ رُبَّمَا ذَمَمْتَ نَفْسَكَ وَ أَنْتَ تَمْدَحُهَا عَلَى الْحَقِيقَةِ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ لَنْ تَخْرُجَ مِنْ ظُلُمَاتِ الْغُرُورِ وَ التَّمَنِّي إِلَّا بِصِدْقِ الْإِنَابَةِ إِلَى اللَّهِ وَ الْإِخْبَاتِ لَهُ وَ مَعْرِفَةِ عُيُوبِ أَحْوَالِكَ مِنْ حَيْثُ لَا يُوَافِقُ الْعَقْلَ وَ الْعِلْمَ وَ لَا يَتَحَمَّلُهُ الدِّينُ وَ الشَّرِيعَةُ وَ سُنَنُ النُّبُوَّةِ وَ أَئِمَّةُ الْهُدَى وَ إِنْ كُنْتَ رَاضِياً بِمَا أَنْتَ فِيهِ فَمَا أَحَدٌ أَشْقَى بِعَمَلِهِ مِنْكَ وَ أَضْيَعَ عُمُراً فَأُورِثْتَ حَسْرَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 320
34- مص، مصباح الشريعة قَالَ الصَّادِقُ ع الْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ مِمَّنْ يُعْجَبُ بِعَمَلِهِ وَ لَا يَدْرِي بِمَا يُخْتَمُ لَهُ فَمَنْ أُعْجِبَ بِنَفْسِهِ وَ فِعْلِهِ فَقَدْ ضَلَّ عَنْ مَنْهَجِ الرُّشْدِ وَ ادَّعَى مَا لَيْسَ لَهُ وَ الْمُدَّعِي مِنْ غَيْرِ حَقٍّ كَاذِبٌ وَ إِنْ خَفِيَ دَعْوَاهُ وَ طَالَ دَهْرُهُ وَ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُفْعَلُ بِالْمُعْجَبِ نَزْعُ مَا أُعْجِبَ بِهِ لِيَعْلَمَ أَنَّهُ عَاجِزٌ حَقِيرٌ وَ يَشْهَدَ عَلَى نَفْسِهِ لِيَكُونَ الْحُجَّةُ عَلَيْهِ أَوْكَدَ كَمَا فُعِلَ بِإِبْلِيسَ وَ الْعُجْبُ نَبَاتٌ حَبُّهَا الْكُفْرُ وَ أَرْضُهَا النِّفَاقُ وَ مَاؤُهَا الْبَغْيُ وَ أَغْصَانُهَا الْجَهْلُ وَ وَرَقُهَا الضَّلَالَةُ وَ ثَمَرُهَا اللَّعْنَةُ وَ الْخُلُودُ فِي النَّارِ فَمَنِ اخْتَارَ الْعُجْبَ فَقَدْ بَذَرَ الْكُفْرَ وَ زَرَعَ النِّفَاقَ وَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَنْ يُثْمِرَ.
35- ختص، الإختصاص عَنِ الصَّدُوقِ عَنِ ابْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ الشَّامِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ أُعْجِبَ بِنَفْسِهِ هَلَكَ وَ مَنْ أُعْجِبَ بِرَأْيِهِ هَلَكَ وَ إِنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ قَالَ دَاوَيْتُ الْمَرْضَى فَشَفَيْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أَبْرَأْتُ الْأَكْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْمَوْتَى فَأَحْيَيْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْأَحْمَقَ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَى إِصْلَاحِهِ فَقِيلَ يَا رُوحَ اللَّهِ وَ مَا الْأَحْمَقُ قَالَ الْمُعْجَبُ بِرَأْيِهِ وَ نَفْسِهِ الَّذِي يَرَى الْفَضْلَ كُلَّهُ لَهُ لَا عَلَيْهِ وَ يُوجِبُ الْحَقَّ كُلَّهُ لِنَفْسِهِ وَ لَا يُوجِبُ عَلَيْهَا حَقّاً فَذَاكَ الْأَحْمَقُ الَّذِي لَا حِيلَةَ فِي مُدَاوَاتِهِ.
36- ما، الأمالي للشيخ الطوسي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْقَزْوِينِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَهْبَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الزَّعْفَرَانِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ أَيُّوبُ النَّبِيُّ ع حِينَ دَعَا رَبَّهُ يَا رَبِّ كَيْفَ ابْتَلَيْتَنِي بِهَذَا الْبَلَاءِ الَّذِي لَمْ تَبْتَلِ بِهِ أَحَداً فَوَ عِزَّتِكَ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ مَا عَرَضَ لِي أَمْرَانِ قَطُّ كِلَاهُمَا لَكَ طَاعَةٌ إِلَّا عَمِلْتُ بِأَشَدِّهِمَا عَلَى بَدَنِي قَالَ فَنُودِيَ وَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ بِكَ يَا أَيُّوبُ قَالَ فَأَخَذَ التُّرَابَ فَوَضَعَهُ عَلَى رَأْسِهِ ثُمَّ قَالَ أَنْتَ يَا رَبِ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 321
37- عِدَّةُ الدَّاعِي، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًى مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ وَ هُوَ مُحْبِطٌ لِلْعَمَلِ وَ هُوَ دَاعِيَةُ الْمَقْتِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.
– وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ.
– وَ عَنِ الصَّادِقِ ع عَنِ النَّبِيِّ ص أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى دَاوُدَ ع يَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِينَ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّيقِينَ قَالَ كَيْفَ أُبَشِّرُ الْمُذْنِبِينَ وَ أُنْذِرُ الصِّدِّيقِينَ قَالَ يَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِينَ بِأَنِّي أَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَ أَعْفُو عَنِ الذَّنْبِ وَ أَنْذِرِ الصِّدِّيقِينَ أَنْ يُعْجَبُوا بِأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّهُ لَيْسَ عَبْدٌ يُعْجَبُ بِالْحَسَنَاتِ إِلَّا هَلَكَ.
وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى فَإِنَّهُ لَيْسَ عَبْدٌ نَاقَشْتُهُ الْحَسَنَاتِ إِلَّا هَلَكَ.
– وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع عَنِ النَّبِيِّ ص قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَا أَعْلَمُ بِمَا يَصْلُحُ بِهِ أَمْرُ عِبَادِي وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ يَجْتَهِدُ فِي عِبَادَتِهِ فَيَقُومُ مِنْ رُقَادِهِ وَ لَذِيذِ وِسَادِهِ فَيَجْتَهِدُ وَ يُتْعِبُ نَفْسَهُ فِي عِبَادَتِي فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّيْلَةَ وَ اللَّيْلَتَيْنِ نَظَراً مِنِّي لَهُ وَ إِبْقَاءً عَلَيْهِ فَيَنَامُ حَتَّى يُصْبِحَ فَيَقُومُ مَاقِتاً لِنَفْسِهِ زَارِياً عَلَيْهَا وَ لَوْ أُخَلِّي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَا يُرِيدُ مِنْ عِبَادَتِي لَدَخَلَهُ مِنْ ذَلِكَ الْعُجْبُ بِأَعْمَالِهِ فَيَأْتِيهِ مَا فِيهِ هَلَاكُهُ لِعُجْبِهِ بِأَعْمَالِهِ وَ رِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ حَتَّى يَظُنُّ أَنَّهُ قَدْ فَاقَ الْعَابِدِينَ وَ جَازَ فِي عِبَادَتِهِ حَدَّ التَّقْصِيرِ فَيَتَبَاعَدُ مِنِّي عِنْدَ ذَلِكَ وَ هُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ تَقَرَّبَ إِلَيَّ.
وَ مِنْ طَرِيقٍ آخَرَ رَوَاهُ صَاحِبُ الْجَوَاهِرِ بِزِيَادَةٍ عَلَى هَذَا الْكَلَامِ تَتِمَّةً لَهُ فَلَا يَتَّكِلِ الْعَامِلُونَ عَلَى أَعْمَالِهِمُ الَّتِي يَعْمَلُونَهَا فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا وَ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَعْمَارَهُمْ فِي عِبَادَتِي كَانُوا مُقَصِّرِينَ غَيْرَ بَالِغِينَ مَا يَطْلُبُونَ مِنْ كَرَامَتِي وَ النَّعِيمِ فِي جَنَّاتِي وَ رَفِيعِ دَرَجَاتِي فِي جِوَارِي وَ لَكِنْ رَحْمَتِي فَلْيَبْغُوا وَ الْفَضْلَ مِنِّي فَلْيَرْجُوا وَ إِلَى حُسْنِ الظَّنِّ بِي فَلْيَطْمَئِنُّوا فَإِنَّ رَحْمَتِي عِنْدَ ذَلِكَ تَدَارَكُهُمْ وَ هِيَ تُبَلِّغُهُمْ رِضْوَانِي وَ مَغْفِرَتِي وَ أُلْبِسُهُمْ عَفْوِي فَإِنِّي أَنَا اللَّهُ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ بِذَلِكَ تَسَمَّيْتُ.
– وَ عَنِ الْبَاقِرِ ع قَالَ: قَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ يَسْأَلُنِي الشَّيْءَ مِنْ طَاعَتِي فَأَصْرِفُهُ عَنْهُ مَخَافَةَ الْإِعْجَابِ.
– وَ قَالَ الْمَسِيحُ ع يَا مَعْشَرَ الْحَوَارِيِّينَ كَمْ مِنْ سِرَاجٍ أَطْفَأَتْهُ الرِّيحُ وَ كَمْ مِنْ عَابِدٍ أَفْسَدَهُ الْعُجْبُ.
– رَوَى سَعْدُ بْنُ أَبِي خَلَفٍ عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: عَلَيْكَ بِالْجِدِّ وَ لَا تُخْرِجَنَّ نَفْسَكَ مِنْ حَدِّ التَّقْصِيرِ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَ طَاعَتِهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُعْبَدُ حَقَّ عِبَادَتِهِ.
بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج69، ص: 322
38- أَسْرَارُ الصَّلَاةِ، رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنِ الْبَاقِرِ ع قَالَ: لَا بَأْسَ أَنْ تُحَدِّثَ أَخَاكَ إِذَا رَجَوْتَ أَنْ تَنْفَعَهُ وَ تَحُثَّهُ وَ إِذَا سَأَلَكَ هَلْ قُمْتَ اللَّيْلَةَ أَوْ صُمْتَ فَحَدِّثْهُ بِذَلِكَ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقُلْ رَزَقَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ وَ لَا تَقُولُ لَا فَإِنَّ ذَلِكَ كَذِبٌ.
________________________________________
مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ط – بيروت)، 111جلد، دار إحياء التراث العربي – بيروت، چاپ: دوم، 1403 ق.
❇️شرح ابن ابی الحدید
☘️ [وَ قَالَ ع] عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ قد تقدم القول في العجب و معنى هذه الكلمة أن الحاسد لا يزال مجتهدا في إظهار معايب المحسود و إخفاء محاسنه فلما كان عجب الإنسان بنفسه كاشفا عن نقص عقله كان كالحاسد الذي دأبه إظهار عيب المحسود و نقصه.
و كان يقال من رضي عن نفسه كثر الساخط عليه.
و قال مطرف بن الشخير لأن أبيت نائما و أصبح نادما أحب إلي من أن أبيت قائما و أصبح نادما[25]
☘️ [وَ قَالَ ع] عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ.
ترجمه
[و فرمود (ع)]: خودپسندیِ انسان به خویش، یکی از حسودانِ عقلِ اوست.
پیش‌تر درباره «عجب» سخن گفته شد. و معنای این سخن [امام] آن است که حاسد همواره میکوشد عیب‌های محسود را آشکار و نیکی‌هایش را پنهان کند. پس چون خودپسندیِ انسان به خویش، نقصِ عقلِ او را آشکار میکند، مانند حاسدی است که کارِ همیشگی‌اش آشکار کردن عیب و نقص محسود است.
نکات بلاغی و تحلیلی
| موضوع | توضیح | مستند در متن |
| تشبیه «عجب» به «حاسد» | خودپسندی مانند حاسدی است که عقل را می‌آزارد و نقص آن را آشکار میکند. | «كان كالحاسد الذي دأبه إظهار عيب المحسود و نقصه» |
| وجه شبه | همانگونه که حاسد عیب محسود را آشکار میکند، «عجب» نیز نقص عقل را آشکار می‌سازد. | «لما كان عجب الإنسان بنفسه كاشفا عن نقص عقله» |
| استعاره «حسود عقل» | «عجب» به «حاسد» تشبیه شده و «عقل» به «محسود»؛ استعاره‌ای تبعیّه. | «أحد حساد عقله» |
دو گفتار حکمی مرتبط
گفتار اول
و كان يقال من رضي عن نفسه كثر الساخط عليه.
و گفته می‌شد: هر که از خود راضی باشد، خشمگینان بر او بسیار شوند.
توضیح: کسی که به خود راضی و از خود خشنود است، دچار «عجب» میشود و همین خودپسندی موجب میشود دیگران بر او خشم گیرند و از او ناخشنود شوند.
گفتار مطرف بن شخیر
و قال مطرف بن الشخير لأن أبيت نائما و أصبح نادما أحب إلي من أن أبيت قائما و أصبح نادما.
و مطرف بن شخیر گفت: اگر شب را خوابیده بگذرانم و صبح پشیمان شوم، برایم دوست‌داشتنی‌تر است از اینکه شب را ایستاده [به عبادت] بگذرانم و صبح پشیمان شوم.
توضیح: تفاوت در آن است که پشیمانیِ اول از کوتاهی در عبادت است که مقدمه توبه و جبران است؛ اما پشیمانیِ دوم از عُجب و خودپسندی به عبادت است که عمل را تباه میکند. پس خوابِ همراه با پشیمانی، از عبادتِ همراه با عجب بهتر است.
جمع‌بندی معنای جامع
| مفهوم | معنا | نسبت با «عجب» |
| عُجب | خودپسندی و بزرگ دیدن عمل خود | رذیلت اخلاقی؛ مهلک |
| حاسد | کسی که عیب محسود را آشکار و نیکی‌اش را پنهان میکند | «عجب» مانند حاسدِ عقل است |
| نقص عقل | نتیجه خودپسندی | «عجب» نقص عقل را آشکار میکند |
| رضای از خود | خشنودی از خویش | موجب کثرت خشمگینان بر انسان |
| پشیمانی از عبادت | پشیمانی پس از عبادت به سبب عجب | بدتر از پشیمانی از خواب |
معنای جامع: «عُجب» در این کلام، خودپسندی و بزرگ دیدن خویش است که مانند حاسدی به عقل انسان حمله میکند و نقص آن را آشکار می‌سازد. این رذیلت، انسان را از رضای خدا و خشنودی مردم دور میکند و عبادت را تباه می‌سازد. درمان آن، شناخت ناتوانی خود در برابر خدا و پناه بردن به توبه است.
❇️شرح علامه خوئی
و قال عليه السّلام: عجب المرء بنفسه أحد حسّاد عقله.
المعنى
الانسان مع صغر جثمانه يمثّل العالم الكبير بما فيه من الموافقات و المخالفات و الأنداد و الأضداد، و النور و الظلمة، و الصّحو و السحاب، فالعقل أشرق الكواكب في سماء وجود الانسان يشرق على جميع حواسه و أعضائه كنجم ثاقب، و لكن العجب بالنفس عدوّه و حاسده، يمنع من نوره كالسحاب المظلم المانع من نور الشمس فيصير وجود الانسان بسبب العجب مظلما مدلهمّا ينبعث منه الوحشة و الحذر و الخوف و الخطر.
الترجمة
فرمود: خودبيني يكى از حسودان خرد خود انسانست.[26]
❇️ترجمه ضابطه‌مند
و فرمود (ع): خودپسندیِ انسان به خویش، یکی از حسودانِ عقلِ اوست.
معنا:
انسان با آنکه پیکرش کوچک است، نماینده عالم بزرگ است، با آنچه در آن از سازگاری‌ها و ناسازگاری‌ها و همانندها و ضدها، و نور و تاریکی، و صافی و ابر [وجود دارد]. پس عقل، درخشان‌ترین ستاره در آسمان وجود انسان است که بر همه حواس و اعضای او مانند ستاره‌ای نافذ می‌تابد. ولی خودپسندی به نفس، دشمن و حسودِ عقل است و از نور آن جلوگیری میکند، مانند ابر تاریک که از نور خورشید مانع میشود. پس وجود انسان به سبب خودپسندی، تاریک و انبوه‌تاریک میشود و از آن وحشت و پرهیز و ترس و خطر برمی‌خیزد.
جدول واژه‌به‌واژه
| عبارت عربی | ترجمه فارسی | توضیح |
| عجب المرء بنفسه | خودپسندی انسان به خویش | «عجب»: خودپسندی و بزرگ دیدن خود. |
| أحد حسّاد عقله | یکی از حسودانِ عقلِ او | «حسّاد»: جمع «حاسد»: حسودان. «عقل»: نیروی ادراک. |
| الانسان مع صغر جثمانه | انسان با کوچکی پیکرش | «جثمان»: پیکر، جسم. |
| يمثّل العالم الكبير | نماینده عالم بزرگ است | «عالم کبیر»: جهان بزرگ (اصطلاح فلسفی). |
| الموافقات و المخالفات | سازگاری‌ها و ناسازگاری‌ها | «موافقت»: سازگاری. «مخالفت»: ناسازگاری. |
| الأنداد و الأضداد | همانندها و ضدها | «أنداد»: جمع «ند»: همانند. «أضداد»: جمع «ضد»: مقابل. |
| النور و الظلمة | نور و تاریکی | — |
| الصّحو و السحاب | صافی [آسمان] و ابر | «صحو»: صافی و بی‌ابر. |
| العقل أشرق الكواكب | عقل درخشان‌ترین ستاره است | «أشرق»: درخشان‌تر. |
| في سماء وجود الانسان | در آسمان وجود انسان | «سماء»: آسمان. |
| يشرق على جميع حواسه و أعضائه | بر همه حواس و اعضایش می‌تابد | «حواس»: جمع «حاسّه»: حواس. |
| كنجم ثاقب | مانند ستاره‌ای نافذ و درخشان | «ثاقب»: نافذ، سوراخ‌کننده، درخشان. |
| لكن العجب بالنفس | ولی خودپسندی به نفس | — |
| عدوّه و حاسده | دشمن و حسودِ او | «عدو»: دشمن. «حاسد»: حسود. |
| يمنع من نوره | از نور او جلوگیری میکند | «منع»: بازداشتن. |
| كالسحاب المظلم المانع من نور الشمس | مانند ابر تاریک که از نور خورشید مانع میشود | «سحاب»: ابر. «مظلم»: تاریک. |
| فيصير وجود الانسان | پس وجود انسان میشود | «صیرورت»: شدن. |
| بسبب العجب | به سبب خودپسندی | — |
| مظلما مدلهمّا | تاریک و انبوه‌تاریک | «مدلهمّ»: بسیار تاریک و انبوه. |
| ينبعث منه | از آن برمی‌خیزد | «انبعاث»: برخاستن. |
| الوحشة و الحذر و الخوف و الخطر | وحشت و پرهیز و ترس و خطر | «وحشت»: تنهایی و ترس. «حذر»: پرهیز. «خطر»: خطر. |
نکات بلاغی و تحلیلی
| موضوع | توضیح | مستند در متن |
| تشبیه انسان به عالم کبیر | انسان با پیکر کوچک، نمایندهٔ جهان بزرگ است؛ در او همانندها و ضدها، نور و تاریکی وجود دارد. | «الانسان مع صغر جثمانه يمثّل العالم الكبير…» |
| تشبیه عقل به ستاره | عقل در آسمان وجود انسان، درخشان‌ترین ستاره است که بر حواس و اعضا می‌تابد. | «فالعقل أشرق الكواكب في سماء وجود الانسان… كنجم ثاقب» |
| تشبیه عجب به حسود | عجب دشمن و حسود عقل است و از نور آن جلوگیری میکند. | «العجب بالنفس عدوّه و حاسده، يمنع من نوره» |
| تشبیه عجب به ابر تاریک | عجب مانند ابر تاریک، نور عقل (مانند نور خورشید) را می‌پوشاند. | «كالسحاب المظلم المانع من نور الشمس» |
| نتیجه عجب | وجود انسان تاریک و انبوه‌تاریک میشود و وحشت و ترس و خطر از آن برمی‌خیزد. | «فيصير وجود الانسان بسبب العجب مظلما مدلهمّا ينبعث منه الوحشة و الحذر و الخوف و الخطر» |
| استعاره «حسود عقل» | عجب به «حاسد» تشبیه شده و عقل به «محسود»؛ استعاره‌ای تبعیّه. | «أحد حسّاد عقله» |
جمع‌بندی معنای جامع
این کلام امیرالمؤمنین (ع) عُجب را در برابر عقل قرار میدهد و آن را حاسدِ عقل می‌نامد. شارح با استفاده از تشبیه انسان به عالم کبیر و تشبیه عقل به درخشان‌ترین ستاره و تشبیه عجب به ابر تاریک، نشان میدهد که:
عقل نورافشان وجود انسان است و بر همه حواس و اعضا می‌تابد.
عجب دشمن و حسود عقل است و از تابش نور آن جلوگیری میکند.
نتیجه عجب، تاریکی و انبوه‌تاریکی وجود انسان است که وحشت و ترس و خطر از آن برمی‌خیزد.
بنابراین، معنای جامع «عجب» در این کلام عبارت است از: خودپسندی و بزرگ دیدن خویش که مانند حسودی به عقل حمله میکند و نور آن را می‌پوشاند و انسان را در تاریکی و وحشت فرو می‌برد.
💫🔆 قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع الْعَقْلُ غِطَاءٌ سَتِيرٌ وَ الْفَضْلُ جَمَالٌ ظَاهِرٌ فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِكَ بِفَضْلِكَ وَ قَاتِلْ هَوَاكَ بِعَقْلِكَ تَسْلَمْ لَكَ الْمَوَدَّةُ وَ تَظْهَرْ لَكَ الْمَحَبَّةُ.[27]
🔆[راوی] گفت: امیرالمؤمنین علیهالسلام فرمود: عقل، پوششی پوشاننده است و فضل و نیکی، زیبایی آشکار است. پس کاستیهای اخلاق خود را با فضل خویش بپوشان، و با عقلت با هوای نفست بجنگ، تا دوستی برایت سالم بماند و محبت [مردم] برایت آشکار گردد.
هسته مرکزی (نت پایه)
نقشه هارمونیک این رساله بر محور یک جمله بنیادین استوار است:
«عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِه»
خودشیفتگی انسان به خویش، یکی از حسودانِ عقلِ اوست. این جمله، نت پایه‌ای است که تمام لایه‌های رساله بر آن سوار می‌شوند. از این نت پایه، سه لایه اصلی و یک آکورد پایانی شکل می‌گیرد.
لایه اول: عُجب و عقل
این لایه، نخستین و بنیادی‌ترین لایه هارمونیک است. در این لایه، عُجب به عنوان دشمن عقل معرفی میشود. نت اصلی این لایه، جمله «الْمُعْجَبُ لَا عَقْلَ لَهُ» است (خودپسند عقل ندارد) که با نت مکمل «إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ بُرْهَانُ نَقْصِهِ» (خودپسندی، دلیل کمبود اوست) هم‌آواز میشود.
در این لایه، عقل به عنوان تاج وجود انسان معرفی میشود. عقل زیباترین زیبایی است («لَا جَمَالَ أَزْيَنُ مِنَ الْعَقْل»)، ثروتی بی‌پایان است («لَا غِنَى أَخْصَبُ مِنَ الْعَقْلِ»)، و مرکب دانش است («الْعَقْلُ مَرْكَبُ الْعِلْم»). عُجب، این تاج را از سر انسان برمی‌دارد و این ثروت را به فقر تبدیل میکند.
آکورد نهایی این لایه چنین است: عُجب = قاتل عقل. خودشیفته، عقربی است که به عقل خویش نیش می‌زند و تاج وجود خود را می‌شکند.
لایه دوم: عُجب و حسد
این لایه، لایه میانی هارمونی است که عُجب را به حسد پیوند میدهد. نت اصلی این لایه، جمله «عُجْب، مزرعه حسادت است» است که با نت مکمل «حسادت به عقل، شروع حسد است» هم‌آواز میشود.
در این لایه، سیر سبیل سیاه حسد ترسیم میشود. حسود نخست آرزوی زوال نعمت دیگران را دارد؛ سپس به خودش حسادت می‌ورزد و خبر ندارد؛ سپس به عزیزتر از جانش که عقل اوست حسادت می‌ورزد؛ و در نهایت به عقل دیگران و عقل جهان حسادت می‌ورزد. حسد، از مزرعه عُجب می‌روید و با حسادت به عقل شروع میشود و به کل حقیقت سرایت میکند.
آکورد نهایی این لایه چنین است: عُجب = ریشه حسد. عُجب، درِ خانه حسد را می‌گشاید و حسد از همان در به عقل حمله میکند.
لایه سوم: عُجب و حماقت
این لایه، لایه سوم هارمونی است که عُجب را به حماقت پیوند میدهد. نت اصلی این لایه، جمله «الْعُجْبُ حُمْقٌ» است (خودپسندی، حماقت است) که با نت مکمل «الْعُجْبُ رَأْسُ الْحَمَاقَةِ» (خودپسندی، سرِ حماقت است) هم‌آواز میشود.
در این لایه، عُجب به عنوان نشانه حماقت معرفی میشود. عُجب، عیب و نقص را آشکار میکند («الْعُجْبُ يُظْهِرُ النَّقِيصَةَ»)، مانع افزونی و پیشرفت است («الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ مِنَ الِازْدِيَادِ»)، و وحشت‌آورتر از هر وحشتی است («لَا وَحْدَةَ وَ لَا وَحْشَةَ أَوْحَشُ مِنَ الْعُجْبِ»). خودشیفته، خود را دانای کل می‌بیند و نمی‌داند که نادان‌ترین است.
آکورد نهایی این لایه چنین است: عُجب = حماقت محض. چه بسا خودشیفته، عالمی است که کشته جهل خویش است.
لایه چهارم: عُجب و گناه
این لایه، لایه چهارم هارمونی است که عُجب را به گناه پیوند میدهد. نت اصلی این لایه، جمله «إِنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّ الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ» است (خدا می‌داند که گناه برای مؤمن(مومن از گناه گریزان است اگر به گناه مبتلا شود می‌سوزد این سوز برای او بهتر از خودپسندی است) که با نت مکمل «سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ» (گناهی که تو را اندوهگین کند، نزد خدا بهتر از نیکی‌ای است که تو را خودپسند کند) هم‌آواز میشود.
در این لایه، عُجب بدتر از گناه معرفی میشود. چرا که عُجب مزرعه هر گناهی است! عُجب صفتی نفسانی است که زدودنش دشوار است. عُجب، روی گناه را سفید نمیکند؛ بلکه سیاه‌تر میکند. عُجب، عمل صالح را تباه میکند و آن را از درجه قبول پایین می‌آورد.
آکورد نهایی این لایه چنین است: عُجب = بدتر از گناه. گناه، انسان را به توبه می‌کشاند؛ اما عُجب، انسان را به غرور و ریا می‌کشاند.
لایه پنجم: عُجب و توحید
این لایه، لایه پنجم و عمیق‌ترین لایه هارمونیک است که عُجب را به توحید پیوند میدهد. نت اصلی این لایه، جمله «خودشیفتگی، آفت اخلاص است» است که با نت مکمل «خودشیفته، اسیر شرک است» هم‌آواز میشود.
در این لایه، عُجب به عنوان مانع توحید معرفی میشود. خودشیفته از حقیقت توحید دور میشود. کلمه توحید ریشه‌ای دارد که با اخلاص می‌توان به آن وصل شد؛ و خودشیفتگی بزرگترین آفت اخلاص است. کلمه توحید با فطرت به قلب متصل است؛ خودشیفتگی مانع راه‌اندازی فطرت است. چراغ توحید با عقل خواهد درخشید؛ خودشیفته چراغ توحید را شکسته است.
آکورد نهایی این لایه چنین است: عُجب = مانع توحید. خودشیفته، اسیر شرک و شک خویش است و از حقیقت توحید محروم می‌ماند.
هارمونی عمودی (چینش لایه‌ها)
هارمونی این رساله، به صورت عمودی از پنج لایه تشکیل شده است که هر لایه، لایه بالاتر را تهدید میکند و لایه پایین‌تر را تخریب میکند.
لایه پنجم، لایه توحید و ولایت است. در این لایه، عُجب به عنوان مانع توحید و اخلاص معرفی میشود. خودشیفته از حقیقت توحید دور میشود و اسیر شرک می‌گردد.
لایه چهارم، لایه عقل کل است. در این لایه، محمد و آل محمد ص به عنوان عقل کل جهان هستی معرفی می‌شوند. خودشیفته به عقل خود حسادت می‌ورزد که به حسادت عقل کل کشیده میشود.
لایه سوم، لایه عقل انسانی است. در این لایه، عقل به عنوان تاج وجود انسان معرفی میشود. عُجب، این تاج را از سر انسان برمی‌دارد و آن را می‌شکند.
لایه دوم، لایه عُجب و حسد است. در این لایه، عُجب به عنوان مزرعه حسادت معرفی میشود. حسد از مزرعه عُجب می‌روید و به عقل حمله میکند.
لایه اول، لایه خودشیفتگی (عُجب) است. در این لایه، عُجب به عنوان ریشه همه مشکلات معرفی میشود. خودشیفته، حسود خود نیش‌زن است که عقل خویش را نیش می‌زند.
نکته هارمونیک این چینش آن است که عُجب در لایه اول، عقل را در لایه سوم، عقل کل را در لایه چهارم، و توحید را در لایه پنجم هدف می‌گیرد. یعنی یک عُجب در لایه اول، می‌تواند کل هرم وجود انسان را فرو بریزد.
هارمونی افقی (جریان متن)
هارمونی افقی رساله، جریان متن را از پیش‌درآمد تا ضمائم نشان میدهد.
پیش‌درآمد، ورود به بحث است. در این بخش، انسان میان دو خود ایستاده است: خودِ حقیقی که ملازم فطرت الهی است، و خودِ پنداری که از وهم و خودبینی زاده میشود.
بخش کلیات، تعریف عُجب و نسبت آن با حسد را روشن میکند. در این بخش، سیر سبیل سیاه حسد ترسیم میشود.
بخش حسادت بر عقل، تحلیل فردی است. در این بخش، خودشیفته به عقل شخصی، عقل خانواده، عقل اجتماع، و عقل جامعه حسادت می‌ورزد.
بخش حسادت بر عقل جهان، تحلیل اجتماعی است. در این بخش، خودشیفته به عقل سیاست و حکومت و عقل جهان هستی حسادت می‌ورزد.
بخش حسادت بر توحید، تحلیل الهی است. در این بخش، خودشیفته از حقیقت توحید دور میشود و اسیر شرک می‌گردد.
بخش ضمائم، مستندات است. در این بخش، شرح‌های لغوی و روایی و بلاغی ارائه میشود.
آکورد پایانی (نتیجه)
آکورد پایانی این هارمونی، در یک جمله خلاصه میشود:
«خودشیفته، حسود خود نیش‌زن است؛ عقربی است که عقل خویش را نیش می‌زند. درمان او: تواضع، عقل، توحید، و ولایت.»
این آکورد پایانی، همه لایه‌های هارمونیک را به هم پیوند میدهد. خودشیفته، حسود خود نیش‌زن است (لایه اول و دوم). او عقربی است که عقل خویش را نیش می‌زند (لایه سوم). درمان او تواضع است (مرکب عقل)، عقل است (تاج وجود)، توحید است (چراغ هدایت)، و ولایت است (عقل کل).
جدول خلاصه هارمونی
| لایه | نت اصلی | نت مکمل | آکورد نهایی |
| لایه اول: عُجب و عقل | «الْمُعْجَبُ لَا عَقْلَ لَهُ» | «إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ بُرْهَانُ نَقْصِهِ» | عُجب = قاتل عقل |
| لایه دوم: عُجب و حسد | «عُجْب، مزرعه حسادت است» | «حسادت به عقل، شروع حسد است» | عُجب = ریشه حسد |
| لایه سوم: عُجب و حماقت | «الْعُجْبُ حُمْقٌ» | «الْعُجْبُ رَأْسُ الْحَمَاقَةِ» | عُجب = حماقت محض |
| لایه چهارم: عُجب و گناه | «الذَّنْبَ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْعُجْبِ» | «سَيِّئَةٌ تَسُوؤُكَ خَيْرٌ» | عُجب = بدتر از گناه |
| لایه پنجم: عُجب و توحید | «خودشیفتگی، آفت اخلاص است» | «خودشیفته، اسیر شرک است» | عُجب = مانع توحید |
🌟وَ السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى
✨سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ
✨وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلينَ
✨وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ
🔶علی ساعی(عبدالله مشکات) 110.141
(903)
[1] نهج البلاغة (للصبحي صالح) ؛ ؛ ص507 شريف الرضى، محمد بن حسين، هجرت – قم، چاپ: اول، 1414 ق.
[2] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ؛ ؛ ص308 تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، دفتر تبليغات – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
[3] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ؛ ؛ ص308 تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، دفتر تبليغات – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
[4] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ؛ ؛ ص308 تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، دفتر تبليغات – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
[5] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ؛ ؛ ص308 تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، دفتر تبليغات – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
[6] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ؛ ؛ ص308 تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، دفتر تبليغات – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
[7] تحف العقول ؛ النص ؛ ص214 ابن شعبه حرانى، حسن بن على، جامعه مدرسين – قم، چاپ: دوم، 1404 / 1363ق.
[8] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج1 ؛ ص11 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[9] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج8 ؛ ص19 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[10] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج1 ؛ ص20 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[11] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج1 ؛ ص29 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[12] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ؛ ؛ ص43 تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، دفتر تبليغات – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
[13] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ؛ ؛ ص53 تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، دفتر تبليغات – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
[14] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج2 ؛ ص313 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[15] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج2 ؛ ص313 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[16] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج2 ؛ ص313 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[17] تفسير نور الثقلين ج1 489 حويزى، عبدعلى بن جمعه، اسماعيليان – ايران – قم، چاپ: 4، 1415 ه.ق.
[18] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج2 ؛ ص313 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[19] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج1 ؛ ص16 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
[20] تفسير نور الثقلين ج1 489 حويزى، عبدعلى بن جمعه، اسماعيليان – ايران – قم، چاپ: 4، 1415 ه.ق.
[21] بحار الأنوار (ط – بيروت) ؛ ج29 ؛ ص221 مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، دار إحياء التراث العربي – بيروت، چاپ: دوم، 1403 ق.
[22] اللهوف على قتلى الطفوف / ترجمه فهرى ؛ النص ؛ ص20 ابن طاووس، على بن موسى – فهرى زنجانى، جهان – تهران، چاپ: اول، 1348ش.
[23] الطراز الأول و الكناز لما عليه من لغة العرب المعول ؛ ج5 ؛ ص319 مدني شيرازي، على خان بن أحمد، مؤسسه آل البيت (عليهم السلام ) لإحياء التراث – مشهد، چاپ: اول، 1384ش.
[24] مجمع البحرين ؛ ج2 ؛ ص115 طريحي، فخر الدين بن محمد، مرتضوى – تهران، چاپ: سوم، 1375ش.
[25] شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد ؛ ج19 ؛ ص33 ابن أبي الحديد، عبد الحميد بن هبه الله، آية الله المرعشي النجفي – قم، چاپ: اول، 1404ق.
[26] منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى) ؛ ج21 ؛ ص284 هاشمى خويى، ميرزا حبيب الله/ حسن زاده آملىٍ، حسن و كمرهاى، محمد باقر، مكتبة الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1400 ق.
[27] الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج1 ؛ ص20 كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، دار الكتب الإسلامية – تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
