اخلاق و عرفان

برای زندگی در راه خدا و بی‌ریا بودن، باید طعم عبادت را با معرفت و خلوص دل تجربه کرد. دوری از حب دنیا و لذات آن، انسان را به ذوق لذایذ معنوی نزدیک‌تر می‌کند. مشتاق واقعی، تمام همت خود را صرف رسیدن به معشوق می‌کند و از همه چیز جز او غافل می‌شود.

وجیه حسینی کسی است که تحت اقتدای کامل امام حسین علیه‌السلام قرار گرفته باشد و همان خصوصیات شیعه واقعی را دارا باشد. اطاعت محض، تبعیت خالصانه و اقتدای مخلصانه، رمز رسیدن به وجاهت در نزد خداوند است، به گونه‌ای که شخص در واقع به آینه مقتدای خود تبدیل می‌شود.

طینت انسان در دو کیفیت علیون و سجیون شکل می‌گیرد که خمیرمایه اصلی خلقیات و صفات باطنی اوست. این طینت‌ها با هستی‌های شش‌گانه (نوری، جوهری، هوائی، مائی، ناری، ترابی) و جوارح و جوانح آمیخته شده و تنوع خلقت را ایجاد می‌کنند. عهد الست تنها یکی از جهان‌هایی است که انسان طی کرده و تغییر طینت سجینی به علیینی با دعا و توبه امکان‌پذیر است.

قوه خیال، نمایشگر دل است و به هر شبکه‌ای که دل متصل باشد، محتوای آن را پخش می‌کند. اگر دل با عقل مدیریت شود، به ملکوت متصل شده و تحت الهامات رحمانی قرار می‌گیرد. این اتصال، تخیلات و اندیشه‌های صادق، چه در خواب و چه در بیداری، به همراه می‌آورد. هرچه عقل و مکارم اخلاق قوی‌تر باشد، تخیلات شفاف‌تر و صادق‌تر خواهد بود.

فقر تنها به معنای کمبود مالی نیست، بلکه شامل محرومیت از آرامش و شادی باطنی نیز می‌شود که گناهکاران، حتی با وجود ثروت فراوان، از آن بی‌بهره‌اند. رزق واقعی، بهره‌مندی از شیرینی‌هاست و ثروت زیاد ممکن است وبال باشد. عذاب الهی در دنیا یا آخرت حتمی است و تأخیر آن به معنای رهایی نیست.

برای تحلیل خواب و رهایی از رذایل اخلاقی، باید به سمت رضای الهی حرکت کرد و خواست خود را از خدا خواست. تحول اساسی و ناامیدی از خود و غیر خدا، و تنها امید بستن به او، راهگشای این مسیر است.

ثواب اعمال، برای تشویق افراد مبتدی و یادآوری ارزش عبادت است، اما عبادتی خالص است که بدون رغبت به ثواب و صرفا برای خدا انجام شود. این نوع عبادت، همان عبادت آزادگان است که برتر از عبادت بردگان (از روی ترس) و اجیران (از روی طمع به ثواب) می‌باشد.

راه‌های رسیدن به خدا شامل علم‌اندوزی، ایمان‌افزایی، یقین، معرفت توحیدی و ولایت، قرائت قرآن، تفکر در خلقت، صله ارحام، خوش‌اخلاقی، حجاب و وقار، و عمل به دستورات نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه است. همچنین عمل به رساله حقوق امام سجاد (ع) و دوری از مکروهات نیز توصیه شده است.

مقام فنای فی الله اصطلاحی مشرکانه است زیرا خدا را ظرف و فنا شونده را مظروف معدوم در آن ظرف می‌دانند. ذات احدیت منزه از ظرفیت است. فنای موجودات به اذن خداست و تنها وجه الله باقی می‌ماند که مقام بقاء به اذن الله است. بقاء خود از صناعات حضرت باقی است و بزرگتر از آن است که وصف شود.

هر آرزویی که در مسیر حب دنیا حرکت کند و باعث غفلت از آخرت شود، مذموم است. آرزوی حقیقی باید خدا باشد و مدیریت آرزوها با جهت دادن خدایی به آنها صورت می‌گیرد. آرزوهای دنیوی سرابی بیش نیستند و انسان را به سمت حقارت و سقر می‌کشانند.

شکر خدا به معنای لطف و عنایات او در خلقت و بنده‌نوازی است که در قالب عطا، کرم، تشویق و پاداش تحقق می‌یابد. شکر بنده یعنی اظهار نعمت الهی و بهره‌برداری از آن در جهت رضای پروردگار. شکر خدا ایجادی و شکر بنده اظهاری است.

آیه شریفه انسان را به امید بستن به خدا و دوری از بخل تشویق می‌کند. حد تعادل این است که انسان به غیر خدا امیدوار نباشد و تنها از خدا بخواهد که او را به غیر خودش وا نگذارد. انسان نباید از ترس فقر، انفاق را رها کند.

قبولی اعمال دیگر منوط به قبولی نماز است، اما این به معنای انحصار قبولی بندگی به نماز نیست. نماز مانند ستون اصلی بنای بندگی است و بدون آن، سایر اعمال فرو می‌ریزند. نماز کامل شامل درخواست هدایت به صراط مستقیم و کمک به خلق خدا در این مسیر است.

برنامه‌ای برای چله نشینی در کنار خانواده و جامعه، ضمن حفظ حضور در جامعه، شامل محاسبه روزانه اعمال، خواندن استغفار و ختم قرآن و صحیفه سجادیه، مراقبه مناجات خمس عشر، نماز شب، صدقه روزانه و شبانه، و رسیدگی به نیازمندان است.

شاکر بودن خداوند به معنای ارج نهادن به نیت و تلاش مؤمن در انجام وظایف است، حتی اگر حضور قلب کامل نباشد. نیت مؤمن از عملش برتر است، اما تلاش در حد توانایی برای تحقق نیت لازم است و خداوند به این تلاش ارج می‌نهد.

انفاق زمانی است که فرد از مال اضافی خود می‌بخشد، اما ایثار زمانی است که فرد با وجود نیاز خود، نیازمند دیگری را بر خود مقدم می‌دارد و از سرمایه خود انفاق می‌کند. این عمل، بالاترین نیکی‌هاست و تشخیص زمان آن، به حال دل در طلب رضای خدا بستگی دارد.

نمازگزار با اقامه نماز، مشمول رحمت بی‌کران الهی می‌شود و فرشتگان او را در بر می‌گیرند. برای حفظ حضور قلب، نماز باید به صورت انشائی خوانده شود، یعنی حال با قال موافق باشد. نماز عالی‌ترین وسیلهٔ قرب الهی و تزکیه نفس است و نتیجهٔ آن، انفعال در برابر خواست و نظر معبود است.

نماز اول وقت، لازمهٔ رسیدن به مقامات متعالی است و موجب رضوان الهی می‌شود. برتری اول وقت بر آخر آن، مانند برتری آخرت بر دنیاست و این امر برای مریض و مسافر استثنا دارد. لذت نماز اول وقت، عطر رضوان الله دارد و محبوبترین کارها نزد خداوند، کاری است که با تعجیل صورت گیرد.

برای تحلیل گناه و جلوگیری از تکرار آن، باید با تدبر در آیات قرآن مانند آیه ۱۷۹ سوره اعراف و دعا برای محبوب شدن ایمان و منفور شدن کفر و فسوق، فطرت را احیا کرد. در صورت لذت‌بخش بودن گناه، باید ترسید که دل منکوس شده باشد و با توبه و انابه به درگاه الهی بازگشت.

پیاده کردن عدالت در آموزش و پرورش بسیار دشوار است؛ معلم در شرایطی که مدرسه برای افزایش آمار قبولی فشار می‌آورد و دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان شرایط سختی دارند، باید با ملاحظه تمام جوانب و بدون ظلم به کسی، به مصلحت عمل کند.