اخلاق و عرفان

با انجام اعمالی که اجر حج دارند، می‌توان از راه دور زائر خانه خدا شد. خواندن دو رکعت نماز مخصوص دهه اول ذی‌حجه، خدمت خالصانه به خانواده (که از هزار سال عبادت و حج و عمره بهتر است)، و تلاش برای اصلاح امور، انسان را در شمار زائران خدا قرار می‌دهد. همچنین ذکر «یا رب البیت الحرام» و مانند آن، انسان را زائر خدا می‌سازد.

تغافل از دانسته ها، که در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل شده، یکی از شریفترین کارهای انسان کریم است. این صفت برای افرادی مناسب است که می‌خواهند از برخی مسائل چشم‌پوشی کنند تا از درگیری‌های بیهوده و ناراحتی‌های احتمالی جلوگیری نمایند و آرامش خود را حفظ کنند.

منظور از «بهترین یاور در راه اطاعت و بندگی خدا» کسی است که با ارتباط مقدس و پاک خود، موجب شکوفایی عبادت و بندگی الهی در طرف مقابل شود و به او در رسیدن به عالی‌ترین سطوح شناخت پروردگار یاری رساند. ازدواج موفق، این هدف را محقق می‌سازد و زوجین همدیگر را در این مسیر راه اندازی می‌کنند.

هر یک از زوجین از ابتدا تا انتهای زندگی بر دیگری تأثیرگذار است و میزان این تأثیر به میزان اتصال جانشان به مبدأ هستی بستگی دارد. برای افزایش تأثیرگذاری مثبت، باید با نظم و آرایش حرکتی واحد همراه بود تا سلوک بندگی سست نشود؛ درجات ایمان و تقوا نیز در این امر مؤثر است.

تدوین خط مشی و برنامهٔ دینی و الهی برای زندگی مشترک نیازمند هفت مرحله است: ابتدا اراده و اشتیاق زوجین، سپس ارادهٔ آنان برای معاونت در سلوک، در ادامه استخراج برنامه از ثقلین، انتخاب رهبر حرکت، تجهیز به مکارم اخلاق و علم، هموارسازی مسیر با رفع موانع و در نهایت تقویت قدرت سلوک با الگوپذیری.

همهٔ بلاها آزمون الهی نیستند؛ برخی حاصل اعمال و نیات خود افرادند و جنبهٔ تنبیهی دارند. بلاهای آزمایشی برای سنجش و ارتقای رتبهٔ بندگان است، اما گرفتاری‌های ناشی از اعمال، فرصتی برای جبران، توبه و بازیابی جایگاه بندگی هستند.

تملق در دعای ابوحمزه ثمالی به معنای اظهار ادب بندگی در برابر خداست، نه خلاف باور قلبی. این اظهار محبت و لطف، مطابق معرفت به کرم و گستردگی رحمت الهی است و شایسته درگاه اوست. حتی در صورت عذاب، انسان از اظهار محبت به خدا دست نمی‌کشد.

مکفرون کسانی هستند که اعمال نیکشان پنهان می‌ماند و مورد قدردانی قرار نمی‌گیرد، برخلاف کافران که اعمالشان برای مردم است و منتشر می‌شود. این ویژگی در پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) نیز وجود دارد. کسی که برای مردم عمل کند، اجرش بر مردم است و کسی که برای خدا عمل کند، ثوابش بر خداست و هر ریایی شرک است.

عقل افراد در مواجهه با ثروت، مقام و مصیبت‌ها سنجیده می‌شود. مدیریت صحیح ثروت و مقام بدون افتادن به ورطهٔ فساد و لهو و لعب، و همچنین صلابت و مدیریت در زمان مصیبت، نشان‌دهندهٔ عقلانیت است. در زمان مصیبت، زوال عقل و رفتار نامعقول، حقیقت باطن افراد را آشکار می‌کند.

دین الهی، شیوه مقبول اتصال با معبود است و هرگونه تخطی از آن، اعراض از بندگی است. راه اتصال به خدا یکی است و آن همان صراط مستقیم است که خداوند ترسیم فرموده است. تفاخر در عبادات ریا و شرک است، اما این به معنای بی‌تفاوتی خالق نسبت به عبادات نیست. عارف عاشق کسی است که پیوسته تحت اطاعت محبوب خویش باشد.

محبت به اهل بیت باید «لله» باشد و هدف نهایی آن رسیدن به عشق الهی باشد. محبت به خاطر دنیا، لذت، خوشی یا تحصیل آرزوها، حب الهی محسوب نمی‌شود و ناقص است. آثار راهی برای رسیدن به معرفت و محبت مؤثر است، نه هدف غایی.

کراهت بستن چشم در نماز با فواید تمرکز در تفکر قابل جمع است، زیرا استنباط‌های فقهی غض بصر به قصد خضوع و توجه با موارد دیگر بستن چشم متفاوت است. این تفاوت در نیت و هدف، حکم شرعی را متمایز می‌کند.

در انتخاب شغل و کسب و کار، رعایت حقوق شرعی مانند خمس و زکات، حقوق کارگران، استخدام نیروهای مؤمن، و پرهیز از معاصی در محیط کار ضروری است. همچنین باید از زراندوزی و دنیازدگی پرهیز کرد، اوقات شرعی و نماز را مراعات نمود و فضای کار را فضایی عبادی تلقی کرد.

مطالعه کتاب‌های گوناگون و مشکوک، مانند نوشیدن غذای آلوده به سموم است که می‌تواند دنیا و آخرت را به آتش بکشد. برای نقد و بررسی این کتاب‌ها باید اصول و عقاید محکم ثقلینی داشت، با رعایت احتیاط، توکل و استعاذه به درگاه حق، از تاثیرات منفی آن‌ها در امان ماند.

تشخیص کنه نیت و قصد در اعمال دشوار است، زیرا گاهی اعمال ناخواسته یا سخنانی بدون قصد توهین، باعث رنجش دیگران می‌شود. خطاهای غیرعمدی مراتبی دارند، از خطای محض تا خطاهایی که مقدمه معاصی بزرگتر هستند. اعمالی که با پیشاهنگی عقل انجام شوند، کمتر به خطا می‌انجامند.

فرق ساهی با گناهکار تائب در این است که ساهی قصد گناه نمی‌کند، در حالی که عاصی (گناهکار) معصیت را قصد می‌کند. گناهکار تائب مانند کسی است که هیچ گناهی نکرده باشد، اما کسی که بر گناه اصرار دارد و در عین حال استغفار می‌کند، مانند کسی است که گناه خود را مسخره می‌کند.

علت بریدن دستان زنان در زمان دیدن حضرت یوسف، شیفتگی شدید و خودباختگی ناشی از اکبار یوسف و کوچک پنداری خودشان بود. این شیفتگی باعث زوال شعور و فراموشی حوزه عملشان شد و عشق به هر چیزی با زوال عقل همراه است.

مراد از «حسان الوجوه» در حدیث نبوی، خوش‌رویی و گشاده‌رویی است که آثار خلق نیکو بر ظاهر افراد نمایان می‌سازد، نه صرف زیبایی ظاهری. باطن نیکو آثاری در چهره ایجاد می‌کند که باعث شادی و آرامش می‌شود. روایات دیگر نیز بر توجه به جمال باطن تأکید دارند.

زیبایی در ظاهر و باطن نهفته است و هر انسانی به فطرت خود توان درک رموز آن را دارد. اما نکته مهم، درک کامل این رموز است که حقایق بیشتری را آشکار می‌سازد. اجماع افراد بر امور خاص، ملاک حقانیت زیبایی نیست؛ بلکه اتفاق عقلا که پیرو فطریات هستند، قوانین زیبایی را شکل می‌دهد.

منظور از معلم در روایت «قم عن مجلسک لابیک و معلمک» هر کسی است که علم خیر را آموزش دهد. معلمی که عاقل باشد و انسان را به سوی حق هدایت کند، مقام پدر را دارد. اما اگر علم آموزگار، جهل‌آفرین یا گمراه‌کننده باشد، معلم واقعی نیست و احترامش واجب نیست.