معرفت‌شناسی

احاطه و احصای یک نعمت واحد الهی که تمام اسماء حسنای الهی در آن تجلی یافته، برای خلایق ممکن نیست. از آنجا که این نعمت مخلوق خدای واحد است و اسماء الهی بر هر چیزی محیط هستند، نمی‌توان آن را به طور کامل درک یا شمارش کرد.

علم خداوند مخلوق نیست، بلکه عین ذات اوست. درایت حدیث مقدم بر روایت آن است و باید روایات را با قرآن و روایات صحیح سنجید. مراد از «العلم ذاته» نفی جهل از ذات حق و احاطه علمی او به تمام خلایق بدون واسطه است. خداوند برتر از آن است که با علم وصف شود، بلکه او تجلی دهنده علم است.

نسبت دادن صفات کمالیه به ذات الهی اولین قدم در جاده توحید است و نشان‌دهنده سلوک در این وادی است. اما در نهایت و در اوج توحید، زمانی که گرد و غبار غیر توحیدی در دل نباشد، تمام صفات از ذات الهی نفی می‌شود، زیرا الله بزرگتر از آن است که به وصف آید و درک شود.

نامحدودیت صفات الهی به دلیل نامحدود بودن نعمت‌های خداست. همانطور که نعمت‌های خدا قابل شمارش نیستند و غیر خدا هستند، صفات خدا نیز فعلی از افعال اوست که حدی برای آن قائل نیستیم. هرچند صفت نامحدود در برابر ذات حق، محدود است و هر چیز نامحدود اگر با ذات حق مقایسه شود، محدود است.

اعضای بدن، ابزار و قوای مستقل از انسان نیستند، بلکه هویت انسان در هر لحظه با قوا و اعضای فعالش تجلی می‌یابد. هر عضوی در قیامت به عملکرد خود توسط عاملش گواهی خواهد داد. زبان، گوش، چشم و سایر قوا، هرچند نقش مستقلی در ضبط رویدادها دارند، اما عامل اصلی و مدیر کل، خود انسان است.

مکان با هستی معنا می‌یابد و نمایشگاه و ظرف آن است. زمان، تجدید آفرینش و جلوهٔ نوهای هستی و آیت تغییرات آن است. دور و نزدیک زمانی معنا می‌یابد که مبدأ مقایسه‌ای وجود داشته باشد و نشان‌دهندهٔ فاصلهٔ موجودات از هم یا بی‌فاصلگی با حقیقتی است که دوری و نزدیکی به آن قابل تصور نیست.

مخلوق نمی‌تواند فعل یا حرکتی را ابتدا کند، زیرا ابتدای هر موجودی صفر است و نیازمند مبدأ، ذارء، باریء، خالق و محرک است. هر لحظه موجودات برای لحظات بعدی خود مبدأ هستند و در حکم صفر حرکتی قرار می‌گیرند. این نکته رمزی است که عقول عالم توان گشودنش را ندارند.