۴. نسبتِ صحیح: «احاطه قهری» و «فوقیّتِ مطلق»
اگر خدا نه در طولِ مخلوقات است و نه در عرضِ آنها، نسبتِ صحیح چیست؟
نسبتِ خدا با مخلوقات، نسبتِ «احاطه قهری» و «فوقیّتِ مطلق» است.
احاطه قهری : یعنی خداوند، بر همه موجودات، قوانین، و علل، احاطه ذاتی، علمی، و قدرتی دارد و هیچچیز، از حیطه او خارج نیست.
فوقیّتِ مطلق : یعنی خداوند، در مرتبهای فراتر از همه مراتبِ وجود و علّیت قرار دارد؛ نه در طولِ آنها و نه در عرضِ آنها.
«وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ» (حدید: ۴) : او با شماست، هر جا که باشید؛ امّا این «با» بودن، نه به معنایِ طول است و نه عرض؛ بلکه به معنایِ احاطه و قیومیت است.
نتیجه:
تنها نسبتِ صحیح، نسبتِ «احاطه قهری» و «فوقیّتِ مطلق» است که خدا را در فراسویِ هرگونه طول و عرض، قرار میدهد.
۵. نسبتِ این بحث با نظامِ علم و صنایعِ الهی
در چهارچوبِ حکمتِ مشکاتیه، نفیِ طول و عرض را میتوان در نظامِ علم، بهگونهای جای داد:
«پیشاعلم» : مقامی که در آن، نه تنها هیچچیز (ماده، انرژی، زمان، و مکان) وجود ندارد، بلکه حتی «طول و عرض» نیز، مفاهیمی محدودند که به ساحتِ ذات، راه ندارند.
«علم» : صحفه طرحی که خداوند، از آن، آفرینش را آغاز کرد؛ امّا خودِ «علم» نیز، در طول یا عرضِ خدا نیست.
ذاتِ خدا : در مقامِ «فرا‑طول و فرا‑عرض» قرار دارد و هیچگونه نسبتی با هیچیک از مراحلِ آفرینش، ندارد.
نتیجه:
همه مفاهیم (حتی طول، عرض، علّیت، و مبدئیت)، به ساحتِ فعل تعلّق دارند و ذات، از همه آنها، منزّه است.
۶. ذات، در غیبِ مطلقِ خود باقی است و هیچگونه نسبتی با وجوداتِ محدود، ندارد. آنچه ظاهر میشود، «فعل» است، نه «ذات».
بنابراین، نفیِ طول و عرض، نه تنها با عرفانِ ناب، ناسازگار نیست، بلکه شرطِ تحقّقِ آن است.
۷. جمعبندیِ نهایی: خدا، نه در طول و نه در عرض
مفهوم توضیح در حکمتِ مشکاتیه
عرض مستلزمِ شرک، دوگانهانگاری، و تکثیرِ الوهیت است.
طول مستلزمِ تسلسل، سنخیت، و علتالعللانگاریِ نادرست است.
نسبتِ صحیح «احاطه قهری» و «فوقیّتِ مطلق» که خدا را بر همه موجودات، محیط میسازد، بدونِ آنکه در طول یا عرضِ آنها باشد.
نظامِ علم همه مفاهیم (طول، عرض، علّیت، مبدئیت) به ساحتِ فعل تعلّق دارند و ذات، از همه آنها منزّه است.
عرفانِ ناب نسبت میان خالق و مخلوق، نه به معنایِ حلول (عرض) و نه به معنایِ سلسلهمراتب (طول)؛ بلکه به معنایِ «احاطه قهری» و «ظهورِ فعل» است.
نتیجه نهایی:
ذاتِ احدیت، از هرگونه نسبتِ طولی و عرضی (حتی نسبتِ «مبدئیت» و «علتالعلل») منزّه است. او نه در رأسِ یک سلسله علّی قرار دارد و نه در کنارِ چیزی؛ بلکه بر همه موجودات و قوانین و علل، احاطه قهری دارد و آنها را بهقدرتِ مطلقِ خود، ایجاد، تدبیر، و ابقاء میکند. هرگونه تلاش برایِ قراردادنِ خدا در طول یا عرضِ مخلوقات، به تحدیدِ او و تشبیهِ او به مفاهیمِ محدود، میانجامد.
۸. غایتِ سلوک در پرتوِ نفیِ طول و عرض
انسان، با درکِ نفیِ طول و عرض، از هرگونه تشبیهِ خدا به مخلوقات (حتی بهعنوانِ «مبدأ» یا «علتالعلل») پرهیز میکند و به عظمتِ بیپایانِ او، ایمان میآورد.
انسان، با پذیرشِ احاطه قهریِ خدا، از حصرِ خدا در مفاهیمِ محدود (مانند علّیت، مبدئیت، و تسلسل) رها میشود و به حقیقتی فراتر از همه اینها، توجّه میکند.
انسان، با نقدِ رویکردِ خداناباوران، درمییابد که آنان، یا خدا را در طولِ علل قرار میدهند (و سپس تسلسل را طرح میکنند) یا او را در عرضِ موجودات (و شرک را ترویج میدهند)؛ در حالی که خدا، از هر دو نسبت، منزّه است.
امّا غایتِ سلوک، رسیدن به این حقیقت است که «هیچکس او را نمیشناسد» و «کمال الإخلاص له نفی الصفات عنه»؛ و این، خود، اوجِ معرفت است.
«ای خدای من، ستایش، از آنِ توست که یگانهای، یکتایی، بینیازی، و بیهمتایی؛ تو که نه از چیزی بودی و نه از چیزی آفریدی. هیچ موجود و قانون و علتی، در طول و عرضِ ذاتِ کبریائیِ تو نیست. اگر در عرضِ تو باشد، شرک است؛ و اگر در طولِ تو باشد، تو را به «علتالعلل» فروکاسته است، در حالی که تو، «مُعَلِّلُ العِلَلِ و المعلولات» هستی و بر همه آنها، احاطه داری. تو بر همه موجودات، محیطی و هیچچیز بر تو محیط نیست. امّا ذاتِ تو، از همه اینها فراتر است و «هو»یّتِ تو، به علم نمیآید و در معرفت قرار نمیگیرد.»
دیدنِ همه چیز بهعنوانِ احاطه او، بیآنکه خودِ او را دید؛ و این، نهایتِ خضوع و عبودیّت است.
علی ساعی(عبدالله مشکات) 110.141(903)