اخلاق و عرفان

وظیفه فرزند در قبال انتظارات نابجای والدین، اطاعت نکردن در معصیت خالق است. فرزند باید با حفظ ادب و احترام، از دعوت والدین به گناه خودداری کرده و آن‌ها را امر به معروف و نهی از منکر نماید.

پیاده کردن عدالت در آموزش و پرورش بسیار دشوار است؛ معلم در شرایطی که مدرسه برای افزایش آمار قبولی فشار می‌آورد و دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان شرایط سختی دارند، باید با ملاحظه تمام جوانب و بدون ظلم به کسی، به مصلحت عمل کند.

شعرخوانی در اسلام، به‌ویژه در مساجد و ماه رمضان، مذموم است مگر آنکه در راستای دفاع از حق، ذکر الهی و با ایمان و عمل صالح باشد. شعر باید روح حقیقت و اخلاق داشته باشد و از ترویج باطل و انحراف پرهیز کند. آیات سوره شعراء نشان می‌دهد که شاعران گمراه‌کننده از پیروی گمراهان، سخنان بی‌عمل و تفاخرات دوری می‌کنند، مگر کسانی که ایمان دارند و کارهای شایسته انجام می‌دهند.

برای رهبری صیانت نفس و پرهیز از افراط و تفریط، لازم است نظام جان در تعادل کامل باشد و تحت حاکمیت عقل و مکارم اخلاق قرار گیرد. جاده ثقلین و ستون عدل در ایمان، که بر فهم، علم، حکمت و حلم استوار است، ضامن این تعادل و مانع انحراف از صراط مستقیم بندگی است.

احترام به والدین به معنای قهر و قطع رحم به خاطر بی‌احترامی دیگران نیست؛ بلکه باید با امر به معروف و نهی از منکر، طرف خاطی را متنبه کرد. در اطاعت از دستور والدین، اگر خلاف شرع نباشد باید اطاعت کرد، اما اگر باب میل نبود با گفتگوی مشفقانه می‌توان انصراف از دستور را تشویق نمود و در صورت عدم امکان اطاعت، با محبت جبران کرد.

رازداری به معنای حفظ هر آنچه افشای آن موجب به خطر افتادن جان، مال، ناموس، برنامه‌ها یا آبرو شود. عامل افشای راز، ضعف ایمان، عدم صلابت دل و جان، و نداشتن درستی و راستی است. افشای راز در حوزه‌های مختلف، مشکلات گوناگونی ایجاد می‌کند.

برای در امان ماندن از فتنه‌های آخرالزمان، باید به ثقلین (قرآن و عترت) با جدیت تمسک جست، نماز را عزیز شمرد، امانت‌داری، صداقت و دقت در اقتصاد پاک را رعایت کرد، از دنیازدگی و سیاست‌های شیطانی پرهیز نمود، مساجد را آباد ساخت، تقوای الهی پیشه کرد و از معاصی دوری جست. همچنین باید عهدها را حفظ کرد و با انتظار علمی و عملی برای ظهور، امر به معروف و نهی از منکر را عملیاتی نمود.

بر موحدان واجب است که مانع رواج شرک شوند. شخص مشرک کافر است و نیازی به تکفیر ندارد، اما اگر در ترویج شرک سماجت ورزد، واجب است کفر او برای همگان اعلان شود تا از آسیب‌های عقیدتی مصون بمانند. شهرت و وجاهت ظاهری مانع نقد مطالب و بیان حقیقت نیست.

قضاوت دربارهٔ دیگران، به‌ویژه بزرگان اهل علم، نیازمند ویژگی‌هایی چون علم کامل، عدالت و اشرافیت فنی به موضوع مورد قضاوت است. شخصیت فرد نمی‌تواند ملاک کافی برای تایید سخنانش باشد و باید با معیار ثقلین (قرآن و عترت) سنجیده شود تا از انحرافات فکری و احساسات شخصی جلوگیری گردد.

احترام والدین به معنای سکوت در برابر ستم آنها نیست و مرد نباید در برابر آزار والدین به همسرش، او را تنها بگذارد. وظیفه مرد آن است که با حفظ احترام والدین و با درایت، مانع ظلم و ستم آنها به همسرش شود و حقوق را رعایت کند. امر به معروف و نهی از منکر در مورد نزدیکان باید با قوت بیشتری انجام شود.

متن منتسب به خواجه نصیرالدین طوسی دربارهٔ بی‌اخلاقی مسلمانان نادرست است. اسلام اجازهٔ هیچ‌گونه پستی را نمی‌دهد و مسلمان واقعی کسی است که قوانین اسلام را رعایت کند. دروغ، غیبت و قتل در اسلام شرایط خاص خود را دارد و تجاوز به هیچ عنوان مجاز نیست.

معرفی دختر و پسر برای ازدواج، امانتی است که باید با عدل و بر اساس شناخت صورت گیرد. باید توجه داشت که پاکان از آن پاکانند و ناپاکان از آن ناپاکان. بنابراین، معرف باید پیش از معرفی، شناخت کافی از هر دو طرف داشته باشد تا امانت را به درستی ادا کند.

لغو تدریجی برده‌داری به نفع بردگان بود تا از آوارگی و فلاکت جلوگیری شود و با تثبیت مالی و اجتماعی، هویت انسانی آن‌ها بازگردد. اسلام با ظرافت به درمان این درد اجتماعی پرداخت و با قوانینی چون ازدواج، هویت انسانی بردگان را بازگرداند.

اطاعت از همسر در امور مشروع واجب است، اما اگر زنی تشخیص دهد که اطاعت از شوهر باعث خروج او از شریعت، کندی در انجام واجبات یا لطمه به عبودیتش می‌شود، می‌تواند به موانع همسرش اعتراض کند.

عدالت مطرح شده در آیه «فان خفتم الا تعدلوا فواحده» به حقوقی اشاره دارد که زن نسبت به مرد دارد و شامل تمام حقوق می‌شود. اگرچه یافتن مردانی که این عدالت را رعایت کنند ممکن است، اما این افراد بسیار کمیاب هستند. این آیه به طور خاص به عدالت در محبت اشاره ندارد، بلکه به رعایت حقوق در تمام زمینه‌ها می‌پردازد.