اخلاق و عرفان

عبادت و بندگی به صورت تکوینی در همه مخلوقات الهی وجود دارد، زیرا همه جز بندگی وجهه دیگری ندارند و در مدار قانون الهی سیر می‌کنند. اما در عرصه تشریع، تنها چهارده معصوم علیهم السلام به مقام حقیقی عبادت و انجام صحیح وظایف بندگی دست یافته‌اند.

سیر بودن از زندگی با عدم دلبستگی به دنیا کاملا متفاوت است؛ اولی نوعی افسردگی و بیماری روحی و دومی نشان سلامتی روحانی است. عدم دلبستگی به اقوام و خانواده مطلوب است اگر به معنای توکل به خدا باشد، نه قطع رابطه و محبت. هرچه انسان به خدا نزدیک‌تر شود، نسبت به بندگان او مهربان‌تر می‌شود.

رسیدن به مقام تصدیق و یقین نیازمند دل پاک و انتخاب احسن است. برای یافتن حق باید از جادهٔ اسلام راهی کوی صدق شد و چهار ستون یقین را محکم کرد: شوق بهشت، ترس از آتش، زهد در دنیا و ترقب مرگ. تصدیق، یقین خالص شده و مرحلهٔ اعلای آن است که با عقل و تفکر و تحقیق حاصل می‌شود و در کردار نمود پیدا می‌کند.

توقعات مشروع از همسر و فرزند، مانند دعوت آن‌ها به عبادت و بندگی خدا، در صورتی که با ارزیابی توان طرف مقابل، در نظر گرفتن شرایط و مصالح، و با مهر و محبت به قصد قرب الهی باشد، ناپسند نیست. این نوع توقعات در واقع مصداق دعوت به عبادت و بندگی خداست و به شیرینی زندگی خانوادگی کمک می‌کند.

برای پایین آوردن سطح توقعات از دنیا و مردمانش، شناخت ماهیت دنیا به عنوان متاع غرور و در مقابل، افزایش شناخت آخرت مؤثر است. هرچه شناخت ما از آخرت بیشتر شود، گرایش به آن، محبت دنیا را کاهش می‌دهد. سلوک در جادهٔ محبت الهی نیز باعث دوری از محبت دنیا و آخرت و جذب به محبت حقیقی می‌شود. این امر در دل پاک با مجاهدت در تهذیب نفس امکان‌پذیر است.

برای مقابله با احساس غرور ناشی از لطف مادی یا معنوی الهی، باید در آیات ۱۵ و ۱۶ سورهٔ فجر تأمل کرد. این آیات بیان می‌کنند که خداوند گاهی انسان را با نعمت اکرام می‌کند و گاهی با تنگدستی آزمایش می‌نماید. درک این نکته که هر دو حالت، آزمایشی از سوی پروردگار است، به انسان کمک می‌کند تا از احساس غرور ناشی از نعمت دوری کند.

نفرین مظلوم بر علیه ظالم مورد اجابت پروردگار متعال قرار می‌گیرد. دعای چهاردهم صحیفه سجادیه نمونه‌ای از این نوع دعا است که در آن حضرت به زیبایی، دعای نفرین را آموزش داده و به نابودی دودمان ظالم اشاره می‌کند.

عبارت «فناء فی الخلق» بیشتر به یک توصیف شباهت دارد تا یک اصطلاح فلسفی یا عرفانی. شاید مراد از آن، شدت مجذوبیت خلق خدا در آفریده‌های او باشد، نه یک مفهوم مستند در اسفار اربعه.

نادیده گرفتن احسان دیگران، باعث می‌شود که فرد در مقابل آن احسان، منت بگذارد. منت گذاشتن، خود احسان را باطل و بی‌اثر می‌کند و آن را به اسباب ظلم و ستم تبدیل می‌نماید.

منظور از اینکه «مرد باید در خدمت زن باشد نه آنکه زنش را به خدمت خویش گیرد»، این است که مرد نباید زن را در تامین معاش و امور سخت به کار گیرد یا به او نقش وکیلی و محافظتی واگذار کند. منظور از خدمت، تامین نیازهای زن و دوری او از رنج‌های اقتصادی و وظایف طاقت‌فرساست. حوزه زن و مرد نیز مشخص است و ورود به حریم یکدیگر جز با اضطرار جایز نیست.

تبعیت از احکام، نشانهٔ حب و عشق به محبوب است و تنها اهل تقوا مقرب درگاه خدایند. کسی که احکام الهی را مراعات نمی‌کند، اهمیتی به صاحب و واضع احکام نمی‌گذارد و این امر از محبت و تقرب به دور است. زن باایمان به یقین باحجاب است، اما هر زن باحجابی لزوما باایمان نیست.

نباید جمع را فدای فردی از میان جمع نمود و به بهانه حمایت از آبروی یک نفر، جمعی را متهم کرد. زمانی که یک نفر از میان جمعی مرتکب خطایی می‌شود، نباید جمعی را بخاطر آن یک نفر در معرض اتهامات قرار داد. هر کس گروگان اعمال خویش است و نباید بخاطر یک فرد به غیبت قومی گرفتار شد.

امور شخصی زن که در آن صاحب اختیار است، شامل امور مشروع و مباحی می‌شود که مستقیما به خود او مربوط است. صاحب اختیار بودن به معنای امکان تصمیم‌گیری مستقل در این حوزه است. در سایر امور، به‌ویژه تامین معاش و امور کلی‌تر خانواده، وظیفه مرد است که زن را به رنج نیندازد و از او انتظار نقش قهرمانی یا وکالت نداشته باشد.

زن مانند گل ریحان، زیبا، پاک، خوشبو و آرامش‌بخش است و نیازمند مراقبت و تامین نیازهاست. رها کردن او به مسائل اقتصادی و اجتماعی، لطافت و عطرش را از بین می‌برد و او را به خار تبدیل می‌کند. مرد باید با استحصال شهد وجود زن، شیرینی و عسل در خانواده تولید کند و زن را از سختی‌های اقتصادی و اجتماعی دور نگه دارد.

تباکی به معنای وانمود کردن به گریه کردن است. آیت‌الله بهجت توصیه کرده‌اند که برای هدایت کسانی که نماز نمی‌خوانند، رفیق ناباب دارند و به موعظه گوش نمی‌دهند، پس از نماز جعفر (ع) و خصوصا در سجده، دعا کنید و تباکی نمائید.

زمان پدیده‌ای اسرارآمیز است که درک حقیقت آن دشوار است. بسط ادراک انسان توسط خالق و اشراف علمی او به ابعاد زمان، بسط زمانی نامیده می‌شود و سیر و حرکت در این بستر، طی زمان است که تنها با ارتباط عالی با پروردگار حاصل می‌شود. این مفاهیم به درک ادراکی انسان از زمان اشاره دارند.

تمرینات یوگا در واقع مراسم عبادی مشرکانه هندوهاست که به منظور پرستش الهه شیطان (شیوا) صورت می‌گیرد و هدف نهایی آن رسیدن به مقام الوهیت است. ترویج آن در ایران به عنوان ورزش، فریبی برای پنهان کردن ماهیت آن است. یوگا با فلسفه تناسخ و کارما و فعال‌سازی نیروی جنسی در تضاد با آموزه‌های اسلامی است.

لعن افراد مشهور به فساد جایز است، اما افشای نام آنها باید فایده‌ای داشته باشد، مانند آگاهی‌بخشی. گاهی افشای نام موجب مفسده، شهرت فرد فاسد، تحریک کنجکاوی و تصویرسازی ذهنی می‌شود که خود راهی به سوی مفاسد است. لعن توأم با ترک ذکر فرد فاسد مؤثرتر است.

میل به سلوک الی الله و شناخت آن، از امام زمان (عج) شروع می‌شود و انسان بدون اینکه خبر داشته باشد، در پرتو نور ایشان سیر می‌کند. ایشان اول و آخر خلقت، سبب آفرینش و تسبیح موجودات و کلید امور الهی هستند.

گمان بد حتی اگر به زبان آورده نشود، ذهن را آلوده کرده و معصیت محسوب می‌شود. این گمان انسان را آبستن مفاسد بسیاری می‌کند و قرآن نیز از بسیاری از گمان‌ها پرهیز داده است. بدگمانی، هرچند عذاب اخروی نداشته باشد، گناه است.