اخلاق و عرفان

مراقبه عملی نفس در قالب ۲۳ قسمت با عنوان «سیر و سلوک عرفانی، از منزلگاه خانه و خانواده، از منظر قرآن و عترت» ارائه شده و ادامه خواهد داشت. انجام نماز شب و اعمال مستحبه برای کسی که نماز قضا بر ذمه دارد، مانعی ندارد.

قساوت قلب علل متعددی دارد از جمله معصیت الهی، خوردن مال حرام، آرزوهای دنیوی، ثروت زیاد، غم‌های دنیوی، نشست و برخاست با مرفهین و اهل کبر، رفاقت با اهل فحاش، شکار، قصابی، لهویات، موسیقی غنا، نشست و برخاست با زنان غیرمؤمنه، خنده زیاد، فراموشی ذکر خدا، پرحرفی، پرخوابی و سهل‌انگاری در عبادات به‌خصوص نماز. رفع این موانع و روی آوردن به معنویات، دوستی با قرآن و عترت، تفکر، خواندن مناجات و نماز شب باعث تلطیف قلب می‌شود.

بر اساس ظاهر برخی آیات، اطاعت از مادربزرگ مانند اطاعت از مادر واجب است و دعای او نیز مانند دعای مادر مؤثر و مورد توجه است.

دل و جان آدمی هرچند از جسم تاثیر می‌پذیرد، اما اسیر و محکوم آن نمی‌شود؛ نفس انسان جسم را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. غضب آدمی هیچ ربطی به مزاج صفراوی ندارد و فزونی صفرا نمی‌تواند اعتدال مزاح فرد با ایمان را تغییر دهد. روح بلند مؤمن واقعی چنان به محل اعلا آویخته است که جسم حقیرش نمی‌تواند آن را تحت تاثیر قرار دهد.

تعلقات در جان آدمی به دلیل وجود نفس است، حتی اگر شیطان نباشد؛ نفس انسان قبل از شیطان او را فریب می‌دهد. عالم برزخ نمایشگاه اعمال دنیوی است که افکار، اعمال و نیات عینیت می‌یابند و هر کس در گرو اعمال خویش است. عبادت سه نوع است: تاجرانه، بردگان و احرار که رضوان خدا را می‌جویند. عالم برزخ دانشگاه بندگی خداست.

وسواس عملی و ذهنی هم از جانب نفس انسان و هم از جانب شیطان است. بهترین راه درمان آن پناه بردن به درگاه خدا با خواندن ادعیه قرآنی مانند «أعوذ بک من همزات الشیاطین» و سوره های ناس و فلق، آیت الکرسی و دعاهای صحیفه سجادیه با حضور قلب است.

کسالت زیاد در عبادت ریشه در عدم باور قوی و ضعف ایمانی دارد. این سستی در انجام عبادات نشان‌دهندهٔ عدم استحکام در پایه‌های اعتقادی فرد است.

ناراحتی‌ها و دگرگونی‌های ناگهانی روحی می‌تواند علل مختلفی داشته باشد، از جمله دل‌بستگی به دنیا، عالم بی‌عمل بودن، شک درونی، خشم فروخورده، دوری از خدا، عدم رضایت به قضای الهی، کفاره گناه، یا آزار شیاطین. برای درمان این حالات، ذکر «لا حول و لا قوه إلا بالله»، شستن سر با سدر و اقامه نماز توصیه شده است.

برای رسیدن به عشق الهی و خواندن نماز صبح از روی عشق نه ترس، باید کاری کنیم که خدا عاشق ما شود و این با پیروی از رسول خدا (ص) میسر است. پیروی از رسول، چنگ زدن به قرآن و عترت است. محبت واقعی به خدا، باعث پاکی باطن، اخلاص، صداقت، وفای به عهد و بهترین اعمال می‌شود.

صدایی که ادعا می‌کند خداست و دستور اطاعت می‌دهد، از القائات شیطان است و نباید به آن اعتماد کرد. خداوند به پیامبران و معصومین علیهم السلام وحی می‌کند و سخنانشان از هوای نفس نیست. برای دوری از این تلقینات، باید به قرآن و عترت تمسک جست و از دعای هفدهم صحیفه سجادیه غفلت نکرد.

عبادت یعنی ابراز عشق و محبت به محبوب؛ هر کس عاشق هر چیزی شود، مشغول عبادت آن می‌شود. محبت دنیا و متعلقاتش مانع عشق الهی و درک لذت عبادات است، زیرا خدا در نهاد انسان دو قلب قرار نداده است. کسی که عاشق خداست، عاشق عبادت او نیز هست.

عرفان به زبان ساده یعنی درک کتاب فطرت، و عارف کسی است که بتواند سواد درک و فهم این کتاب را به دست آورد. عارف از نظر ظاهری با مردم است، اما قلبش همیشه با خداست و اگر لحظه‌ای غفلت کند، از اشتیاق به او می‌میرد. عارف امین ودایع الهی، خزینهٔ اسرار و معدن انوار اوست.

قلب انسان مانند گیرندهٔ صوتی و تصویری است که اگر با امواج ملکوت تنظیم شود، صوت و تصویر ملائک را دریافت می‌کند. قرار گرفتن قلب بر باند تقوا و دوری از شیاطین، انسان را قادر به مشاهدهٔ ملکوت آسمان‌ها و زمین می‌سازد.

برای فراموشی ظلم دیگران از ذهن، باید از خداوند یاری خواست و به اهل بیت (ع) توسل جست. آیه ۱۰ سوره حشر که درباره طلب مغفرت و دوری از کینه نسبت به مؤمنان است، در این زمینه ذکر شده است.

انسان هیچ همزادی ندارد و تصور اینکه همراه با او جنی یا شیطانی خلق شود، صحیح نیست. اطراف انسان مملو از شیاطین است که در فرصت غفلت از یاد خدا به دل او نفوذ می‌کنند. در مقابل، فرشتگان محبوب خدا محافظ انسان هستند و او را به نیکی امر می‌کنند.

انجام اعمال غیرعادی برای ایجاد محبت بین دو نفر، ظلم به طرفین است و معمولا از طریق طلسمات و سحر انجام می‌شود که دوامی ندارد و باعث کینه و نفرت می‌شود. تنها راه صحیح، دعا کردن برای ایجاد محبت است، مانند «اللهم ألف بینهما و حبب أحدهما إلی صاحبه».

علمی که در روایات بر طلب آن تاکید شده، علم تقوا، یقین و معرفت نفس است که انسان را به خدا می‌رساند. علم نافع، علمی است که انسان را به عمل خالصانه سوق دهد و باعث زینت او در دنیا و آخرت شود. تشخیص علم حقیقی از جهل بدون هدایت قرآن و عترت دشوار است، زیرا بسیاری به جای علم، جهل را می‌جویند.

مقایسه فضیلت گریه بر سیدالشهدا با نماز شب صحیح نیست، زیرا هر کدام جایگاه و امتیاز ویژه خود را دارند. نماز شب باید با حضور قلب و از روی جان باشد و کسی که آن را سبک بشمارد از ما نیست. امام حسین (ع) خود از سروران اقامه کنندگان نماز شب بودند و نماز شب تقویت کننده محبت ولایی است.

عود به خاطر بوی خوشش ارزش دارد و قداستی که در بعضی مکاتب به آن داده می‌شود، غیرواقعی و افراطی است. از عطر عود برای تلطیف محیط، ایجاد فضایی فرحناک برای دعا و نیایش و تکریم ملائک استفاده می‌شود، نه به عنوان ابزاری برای احضار. بهترین زمان کاربرد عطر هنگام مناجات و نماز است که نوعی ارزش نهادن به ساحت قدسی است.

خداوند هیچ موجودی را بیهوده خلق نکرده است. خوک نیز با وجود پلیدی، مصداق امتحان الهی برای انسان است و زشتی‌های زمین را در خود جمع می‌کند، همان‌طور که مار سموم را جمع می‌کند. خلقت خوک ممکن است نتیجه امتحان در عوالم پیشین و تنبیهی برای بازندگی باشد.