اخلاق و عرفان

نمازگزار با اقامه نماز، مشمول رحمت بی‌کران الهی می‌شود و فرشتگان او را در بر می‌گیرند. برای حفظ حضور قلب، نماز باید به صورت انشائی خوانده شود، یعنی حال با قال موافق باشد. نماز عالی‌ترین وسیلهٔ قرب الهی و تزکیه نفس است و نتیجهٔ آن، انفعال در برابر خواست و نظر معبود است.

نماز اول وقت، لازمهٔ رسیدن به مقامات متعالی است و موجب رضوان الهی می‌شود. برتری اول وقت بر آخر آن، مانند برتری آخرت بر دنیاست و این امر برای مریض و مسافر استثنا دارد. لذت نماز اول وقت، عطر رضوان الله دارد و محبوبترین کارها نزد خداوند، کاری است که با تعجیل صورت گیرد.

برای تحلیل گناه و جلوگیری از تکرار آن، باید با تدبر در آیات قرآن مانند آیه ۱۷۹ سوره اعراف و دعا برای محبوب شدن ایمان و منفور شدن کفر و فسوق، فطرت را احیا کرد. در صورت لذت‌بخش بودن گناه، باید ترسید که دل منکوس شده باشد و با توبه و انابه به درگاه الهی بازگشت.

درآمد دریافتی از کارفرمایانی که به اصول دین اعتقاد ندارند و به ساحت مقدس ائمه اطهار (ع) توهین می‌کنند، شوم و نامبارک است، حتی اگر تمام احکام کسب و کار رعایت شده باشد. آیات قرآن بر لزوم هجرت در چنین شرایطی تأکید دارند.

پرداختن همزمان به امورات مختلف و پراکنده، طبق فرمایش امیرالمؤمنین، باعث می‌شود تدبیرها و نقشه‌ها به جایی نرسد. تمرکز بر یک کار واحد با توکل بر خدا و علم به رازقیت او، اولویت دارد. پرداختن به کارهای دیگر تنها در صورت عدم لطمه به کار اول و با رعایت ظرفیت محدود ذهن مجاز است، در غیر این صورت نیروی ذهن تجزیه شده و تمام فعالیت‌ها بی‌نتیجه می‌ماند.

تنظیم کیفیت خواب با مدیریت جسم و جان، رعایت نظام غذایی، پرهیز از فعالیت اضافی، زمان‌بندی مناسب خواب (حدود ۳ ساعت بعد از مغرب)، وضعیت صحیح بدن (سمت راست رو به قبله)، و آرامش ذهن از طریق مناجات و توبه پیش از خواب امکان‌پذیر است. خواب مدیریت شده موجب جوانسازی مغز و نظم زندگی می‌شود و بی‌خوابی بی‌مورد موجب پیری مغز می‌گردد.

دروغ گفتن برای دفع شر، در صورتی که به معنای برائت صریح از فعل طرف مقابل نباشد، صحیح نیست و باعث تخلیه معنویات می‌شود. رد صریح درخواست، بهتر از دروغ گفتن است تا طرف مقابل متوجه زشتی فعل خود شود. اگر ماشین خراب است، باید صریحا بیان شود تا مفهوم مخالف (یعنی اگر خراب نبود، می‌دادم) ایجاد نشود.

استغفار امیرالمؤمنین (ع) در بند ۲۷ شامل گناهان مختلفی است: گناه زبانی (مانند مدح نابجا)، گناه قلبی (آنچه در دل می‌گذرد)، گناه فکری و احساسی، و گناهانی که با دست نوشته شده‌اند. فراز «أتیته بفعالی» به گناهان عملی اشاره دارد که به دلیل زشتی، به صورت سربسته بیان شده‌اند. این شامل رفتارهایی است که شخص با کردار خود انجام می‌دهد.

دروغ مصلحت‌آمیز تنها زمانی جایز است که فردی عالم و آگاه به فنون آن باشد و بداند کی باید از آن استفاده کند. اگر دروغ به قصد ممانعت از گناه گفته شود و هیچ راه حل دیگری نباشد، بلا اشکال است. در غیر این صورت، استفاده از آن توصیه نمی‌شود.

قلب مؤمن به دلیل ظرفیتش برای دربرگرفتن فکر، عقل و جان، عرش خدا نامیده شده است؛ همان‌گونه که عرش الهی ظرف علم خداست. قلب، چراغدان نور و حکمت، محل اقامت عقل و ارتباطات رحمانی است و اگر منحرف نشود، خانهٔ خدا و خزینهٔ علم و حکمت خواهد بود.

پوشیدن لباس پنبه‌ای مورد رضایت اهل بیت است و هیچ قیدی ندارد، اما پوشیدن لباس پشمی مشروط است؛ از جمله به دلیل تهجد، حس درد نیازمندان، همسطح‌سازی با مردم، بیماری، سرما یا به طور موقت برای تقویت تواضع. گاهی لباس پشمی نماد ریاکاران نیز بوده است.

کندن لباس تقوا به معنای آشکار شدن عورت از جسم و جان و زمینه‌ساز بی‌حیایی است. هر کس لباس تقوا بپوشد و ذکر الهی را از دلش قطع نکند، عوراتش آشکار نخواهد شد، حتی اگر در خلوت بدون پوشش باشد.

تفرد به معنای نیت برای اثبات بندگی و خالص شدن برای خداست، در حالی که عزلت تلاش برای جداسازی موانع در برابر فردیت و یکپارچگی وجود است و به معنای بریدن از مردم نیست، مگر آنکه مانع حضور قلب باشند. امر به معروف و نماز جماعت با تفرد منافاتی ندارد.

کبر سرد کبری است که میکروب آن به دل وارد شده اما به دلیل نبود قدرت، فرصت یا شرایط، فعال نشده است. با تقویت هر یک از این عوامل، کبر سرد به کبر گرم تبدیل می‌شود. مثال آن فردی است که شرایط مقایسه برایش پیش نیامده و هنوز تحت تأثیر زیبایی، توانایی، مقام، ثروت، علم یا توجه دیگران قرار نگرفته است.

برای بهره‌مندی از برکت روز و ایام، باید با اطاعت و عبادت خالصانه و ذکر و یاد الهی هماهنگی با اراده الهی را پذیرفت. زمان، آیه‌ای از خدای لم یزلی و لایزالی است و با آن می‌توان به معرفت و لقاء الله دست یافت.

مراد از حیاء در این حکمت، شرم جاهلانه است که انسان را از طلب علم، حق‌گویی و بهره‌مندی از لذایذ حلال باز می‌دارد و موجب محرومیت می‌شود. در مقابل، حیاء عاقلانه که از ایمان سرچشمه می‌گیرد، موجب قرب الهی است و خداوند از بیان حق حیا نمی‌کند.

ازدواج در چارچوب سنت و احکام الهی به نیت تقرب به خدا مبارک است، اما هر عمل خیری که با نیت ایجاد شر انجام شود، موجب لعنت است. ایمان واقعی زمانی اثبات می‌شود که فرد احکام و قضای الهی را با جان و دل بپذیرد، حتی اگر بر خلاف میل او باشد، همان‌طور که در قرآن به ناخوشایند بودن جهاد اشاره شده است.