اخلاق و عرفان

مقام فنای فی الله اصطلاحی مشرکانه است زیرا خدا را ظرف و فنا شونده را مظروف معدوم در آن ظرف می‌دانند. ذات احدیت منزه از ظرفیت است. فنای موجودات به اذن خداست و تنها وجه الله باقی می‌ماند که مقام بقاء به اذن الله است. بقاء خود از صناعات حضرت باقی است و بزرگتر از آن است که وصف شود.

هر آرزویی که در مسیر حب دنیا حرکت کند و باعث غفلت از آخرت شود، مذموم است. آرزوی حقیقی باید خدا باشد و مدیریت آرزوها با جهت دادن خدایی به آنها صورت می‌گیرد. آرزوهای دنیوی سرابی بیش نیستند و انسان را به سمت حقارت و سقر می‌کشانند.

شکر خدا به معنای لطف و عنایات او در خلقت و بنده‌نوازی است که در قالب عطا، کرم، تشویق و پاداش تحقق می‌یابد. شکر بنده یعنی اظهار نعمت الهی و بهره‌برداری از آن در جهت رضای پروردگار. شکر خدا ایجادی و شکر بنده اظهاری است.

آیه شریفه انسان را به امید بستن به خدا و دوری از بخل تشویق می‌کند. حد تعادل این است که انسان به غیر خدا امیدوار نباشد و تنها از خدا بخواهد که او را به غیر خودش وا نگذارد. انسان نباید از ترس فقر، انفاق را رها کند.

قبولی اعمال دیگر منوط به قبولی نماز است، اما این به معنای انحصار قبولی بندگی به نماز نیست. نماز مانند ستون اصلی بنای بندگی است و بدون آن، سایر اعمال فرو می‌ریزند. نماز کامل شامل درخواست هدایت به صراط مستقیم و کمک به خلق خدا در این مسیر است.

برنامه‌ای برای چله نشینی در کنار خانواده و جامعه، ضمن حفظ حضور در جامعه، شامل محاسبه روزانه اعمال، خواندن استغفار و ختم قرآن و صحیفه سجادیه، مراقبه مناجات خمس عشر، نماز شب، صدقه روزانه و شبانه، و رسیدگی به نیازمندان است.

شاکر بودن خداوند به معنای ارج نهادن به نیت و تلاش مؤمن در انجام وظایف است، حتی اگر حضور قلب کامل نباشد. نیت مؤمن از عملش برتر است، اما تلاش در حد توانایی برای تحقق نیت لازم است و خداوند به این تلاش ارج می‌نهد.

انفاق زمانی است که فرد از مال اضافی خود می‌بخشد، اما ایثار زمانی است که فرد با وجود نیاز خود، نیازمند دیگری را بر خود مقدم می‌دارد و از سرمایه خود انفاق می‌کند. این عمل، بالاترین نیکی‌هاست و تشخیص زمان آن، به حال دل در طلب رضای خدا بستگی دارد.

وظیفه فرزند در قبال انتظارات نابجای والدین، اطاعت نکردن در معصیت خالق است. فرزند باید با حفظ ادب و احترام، از دعوت والدین به گناه خودداری کرده و آن‌ها را امر به معروف و نهی از منکر نماید.

موثرترین راه برای محو لذت گناه و غلبه لذت عبادت، رهایی از حب دنیا و تمرکز بر معارف الهی است. هوای نفس با تربیت به نفس مطمئنه تبدیل می‌شود و جان آدمی با تمرکز بر هر موضوعی، نسبت به آن بینایی و عشق پیدا می‌کند. تنظیم فرکانس دل با قرآن و عترت، راه خلاص شدن از لذات پست و رسیدن به حظ ملکوتی است.

حالات روحی انقباض و انبساط، ناشی از کیفیت تغذیهٔ روح با معارف ثقلین است؛ هرچه معرفت انسان بیشتر باشد، منابع غذایی روح او نیز افزون‌تر می‌گردد. اگر با خلوص به علم روی آوریم و آن را با عمل بیامیزیم، حواس بیدار شده و ذائقهٔ جانمان فعال می‌شود. در مورد کنار گذاشتن اعمالی که انقباض روحی ایجاد می‌کنند، باید منتظر پاسخ از امام زمان (عج) ماند.

نمازگزار با اقامه نماز، مشمول رحمت بی‌کران الهی می‌شود و فرشتگان او را در بر می‌گیرند. برای حفظ حضور قلب، نماز باید به صورت انشائی خوانده شود، یعنی حال با قال موافق باشد. نماز عالی‌ترین وسیلهٔ قرب الهی و تزکیه نفس است و نتیجهٔ آن، انفعال در برابر خواست و نظر معبود است.

نماز اول وقت، لازمهٔ رسیدن به مقامات متعالی است و موجب رضوان الهی می‌شود. برتری اول وقت بر آخر آن، مانند برتری آخرت بر دنیاست و این امر برای مریض و مسافر استثنا دارد. لذت نماز اول وقت، عطر رضوان الله دارد و محبوبترین کارها نزد خداوند، کاری است که با تعجیل صورت گیرد.

برای تحلیل گناه و جلوگیری از تکرار آن، باید با تدبر در آیات قرآن مانند آیه ۱۷۹ سوره اعراف و دعا برای محبوب شدن ایمان و منفور شدن کفر و فسوق، فطرت را احیا کرد. در صورت لذت‌بخش بودن گناه، باید ترسید که دل منکوس شده باشد و با توبه و انابه به درگاه الهی بازگشت.

پیاده کردن عدالت در آموزش و پرورش بسیار دشوار است؛ معلم در شرایطی که مدرسه برای افزایش آمار قبولی فشار می‌آورد و دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان شرایط سختی دارند، باید با ملاحظه تمام جوانب و بدون ظلم به کسی، به مصلحت عمل کند.

پرداختن همزمان به امورات مختلف و پراکنده، طبق فرمایش امیرالمؤمنین، باعث می‌شود تدبیرها و نقشه‌ها به جایی نرسد. تمرکز بر یک کار واحد با توکل بر خدا و علم به رازقیت او، اولویت دارد. پرداختن به کارهای دیگر تنها در صورت عدم لطمه به کار اول و با رعایت ظرفیت محدود ذهن مجاز است، در غیر این صورت نیروی ذهن تجزیه شده و تمام فعالیت‌ها بی‌نتیجه می‌ماند.

تنظیم کیفیت خواب با مدیریت جسم و جان، رعایت نظام غذایی، پرهیز از فعالیت اضافی، زمان‌بندی مناسب خواب (حدود ۳ ساعت بعد از مغرب)، وضعیت صحیح بدن (سمت راست رو به قبله)، و آرامش ذهن از طریق مناجات و توبه پیش از خواب امکان‌پذیر است. خواب مدیریت شده موجب جوانسازی مغز و نظم زندگی می‌شود و بی‌خوابی بی‌مورد موجب پیری مغز می‌گردد.

دروغ گفتن برای دفع شر، در صورتی که به معنای برائت صریح از فعل طرف مقابل نباشد، صحیح نیست و باعث تخلیه معنویات می‌شود. رد صریح درخواست، بهتر از دروغ گفتن است تا طرف مقابل متوجه زشتی فعل خود شود. اگر ماشین خراب است، باید صریحا بیان شود تا مفهوم مخالف (یعنی اگر خراب نبود، می‌دادم) ایجاد نشود.

استغفار امیرالمؤمنین (ع) در بند ۲۷ شامل گناهان مختلفی است: گناه زبانی (مانند مدح نابجا)، گناه قلبی (آنچه در دل می‌گذرد)، گناه فکری و احساسی، و گناهانی که با دست نوشته شده‌اند. فراز «أتیته بفعالی» به گناهان عملی اشاره دارد که به دلیل زشتی، به صورت سربسته بیان شده‌اند. این شامل رفتارهایی است که شخص با کردار خود انجام می‌دهد.

دروغ مصلحت‌آمیز تنها زمانی جایز است که فردی عالم و آگاه به فنون آن باشد و بداند کی باید از آن استفاده کند. اگر دروغ به قصد ممانعت از گناه گفته شود و هیچ راه حل دیگری نباشد، بلا اشکال است. در غیر این صورت، استفاده از آن توصیه نمی‌شود.