فلسفه و منطق

وجود انسان خارج از وجود خدا نیست، اما این به معنای یکی شدن خالق و مخلوق نیست. نور شمع و خورشید مشترک معنوی است اما یکی نیستند؛ هر دو مخلوق خدا و دارای تشخص خاص خود هستند.

اعتباری دانستن ماهیت، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا عقل که خود امری اعتباری است، می‌تواند اعتبار ببخشد؟ هویت‌بخشی به نیستی، نیستی‌بخشی به هستی است و این امر به وحدت وجود خدشه وارد نمی‌کند.

تجربه، آگاهی است که پس از طی طریق، با صرف سرمایهٔ جان و مال و تحمل رنج در بستر زمان به دست می‌آید و نتایج اعمال، افکار و تصمیمات را آشکار می‌سازد. این فرآیند، حاصل آزمون و خطا و اشتباهات است و در نهایت به تحصیل علم شفاف و خالص منجر می‌شود. حدیث جنود عقل و جهل می‌تواند ابزاری برای کسب تجارب شایسته باشد.

در فلسفه، وجود به هستی و ماهیت به چیستی اشیاء اطلاق می‌شود. عده‌ای اصالت وجود و عده‌ای اصالت ماهیت را پذیرفته‌اند. اما با نگرش ثقلین، وجود و ماهیت هر دو در چارچوب خاص خود دارای اصالت هستند. هر شیء علاوه بر وجود، دارای ویژگی‌هایی چون اراده، تقدیر، قضاء، اذن، کتاب و اجل است که به مشیت الهی برمی‌گردد.

برای درک منظور نویسندهٔ کتاب فلسفی، هم نویسنده باید در چینش عبارات دقت کند و هم خواننده توانایی علمی لازم را داشته باشد. ورود به مباحث فلسفی بدون آمادگی فکری و علمی، خطرناک است و تنها محققان توان ورود به آن را دارند. سالم‌سازی فکری و معنوی، زمینه را برای تعقل و تشخیص سره از ناسره فراهم می‌کند.

خداوند بر تمام علت‌ها و معلول‌ها احاطه دارد و حافظ وجود آن‌هاست. او علت‌بخش است و خود معلل هر علت و معلولی است و نیازی به علت ندارد. هر مخلوقی می‌تواند در سلسلهٔ آفرینش، معلولی باشد که خود علت چیز دیگری نیست.

در عالم، هر چیزی علتی دارد، اما این علت‌ها همگی نیازمند خدا هستند که علت‌بخش آن‌هاست. خدا خود علت ندارد و می‌تواند مخلوقات را با علت یا بدون علت بیافریند. او علت بی‌مثل و مانند است و هر علتی به او وابسته است.

مفهوم «دور» یک موضوع عقلی است که در فلسفه مورد بحث قرار می‌گیرد، اما ابداع انحصاری فلاسفه نیست و در جهان به صورت طبیعی نیز وجود دارد. این بحث صرفا به فلاسفه اختصاص ندارد.

بله، عالم هستی و قوانین حاکم بر آن، هم در موجودیت و هم در دوام، وابسته به ذات حق هستند؛ زیرا قوانین نیز برای بقا و جریان یافتن، به اراده و مشیت الهی نیازمندند و اگر خداوند آن‌ها را رها کند، دیگر وجود نخواهند داشت.

قوانین حاکم بر جهان، اراده و مشیت الهی است که بر دوام و بقای هستی و قوانین حاکم احاطه دارد و هیچ مانعی در برابر آن وجود ندارد. امکان رهیدگی قانون از حیطه اراده او محال است و استمرار قوانین به حاکمیت حضرت احکم الحاکمین بستگی دارد.

درک علم الهی از توان خلایق خارج است؛ علم خداوند به گذشته و آینده یکسان است و او خالق زمان و مکان است. احاطه او بر زمان، تمام امتداد آن را بر هم منطبق می‌سازد و توصیف آینده در ازل، همان حال امتداد یافته برای ماست. علم ازلی با جبر و اختیار در واقعه کربلا به این معناست که خداوند از همه چیز آگاه است، اما این آگاهی به معنای سلب اختیار از انسان نیست.

وجود عالم مثال به عنوان واسط بین عقول مجرد و عالم ماده، از طریق فلسفی قابل اثبات است، هرچند برخی فلاسفه مانند فارابی آن را قبول ندارند. در واقع، عوالم واسط دیگری نیز بین عالم ماده و عالم اعلی وجود دارد که نیازهای موجودات مادی را تأمین می‌کنند.

حیات میوه با شکوفه آغاز شده و دوران رشد خود را روی شاخه درخت طی می‌کند. با رشد کامل و جدایی از شاخه، وارد مرحله جوانی و بلوغ می‌شود و با گذشت زمان و عدم مصرف، میانسالی و پیری را طی کرده و در نهایت می‌میرد.

شبهه آکل و ماکول با علم خداوند به آفرینش حل می‌شود؛ او بدون نقصان، بازآفرینی می‌کند. طینت اصلی هر فرد محفوظ مانده و در حشر ظاهر می‌شود. ذرات عاریتی نیز به اراده الهی جمع و بازآفرینی خواهند شد.

پرسش «من کیست؟» به دنبال درک هویت و ماهیت وجودی انسان است. این پرسش بنیادین، مقدمه‌ای برای خودشناسی عمیق‌تر و درک جایگاه انسان در هستی محسوب می‌شود و نیازمند تبیین‌های فلسفی و معرفتی است.

قبل از تولد، روح در عالمی دیگر حضور داشته و تجربیات و خلقیاتی را کسب کرده که در رفتار و شخصیت فرد در این دنیا تأثیر می‌گذارد. کودک با علم گریه کردن و طلب آشنایی متولد می‌شود که نشان از حیات پیشین دارد. مرگ نیز آغاز حیات جدیدی است و شرط عقل حکم می‌کند سرای باقی را فدای دنیای فانی نکنیم.

اگر عقل به عنوان پیشتاز مخلوقات سیر و سلوک نکند، هیچ لذت، زیبایی، محبت، قداست، دانش و رشدی در جهان تجربه نخواهد شد و همه چیز تنها به ارادهٔ خدا خواهد بود. همچنین، سیر و سلوک فردی و جمعی موجودات به هم وابسته است و کوتاهی هر جزء، بر کل هستی تأثیر می‌گذارد و ممکن است مانع کمال عالم شود.

همانطور که در پاسخ به پرسش قبلی توضیح داده شد، استعمال لفظ وجود در مورد ذات حق باید با قید «لیس کمثله» لحاظ شود، زیرا هیچ موجودی مانند او نیست و در این صورت، وجود او نه مشترک لفظی خواهد بود و نه مشترک معنوی.

می‌توان وجود را به تسامح مشترک لفظی تلقی کرد، اما استعمال آن برای ذات حق باید با قید «لیس کمثله» لحاظ شود تا از بیم همانند انگاری پرهیز گردد. در این صورت، استعمال لفظ وجود در مورد ذات حق نه مشترک لفظی خواهد بود و نه مشترک معنوی.

زمان و مکان دو نوع تفسیر از هستی هستند که کاملا با هم مرتبط بوده و تاروپود بینش ما را از عالم هستی تشکیل می‌دهند، اما وحدت ندارند. درک ما از خلقت، شهود مکانی و مرتبط ساختن آن با خاطرات، شهود زمانی است؛ در خلقت واحد، زمان معنایی نمی‌یابد.