فلسفه و منطق

مکان، درک ما از هستی و «بودن» است و زمان، درک ما از تغییراتی است که در عالم هستی به وقوع می‌پیوندد. فلاسفه نظرات متفاوتی دربارهٔ حقیقت زمان و مکان و رابطهٔ آن‌ها دارند. این درک‌ها از هستی و تغییرات، اساس فهم ما از این مفاهیم را تشکیل می‌دهند.

نقد امام حسن عسکری (ع) متوجه فلسفه‌ای است که راه توحید را کج کند، خالق را مثل مخلوق ترسیم کند، سد راه دین شود و دین را توجیه کند. بیان این نقد در کنار تصوف به دلیل مشابهت در انحراف از مسیر صحیح دین و توحید است.

فلسفه راهی جدا از دین دارد و گاهی به عنوان موازی‌کاری با دین و ایجاد رقابت با آن شکل گرفته است. استفاده از اصطلاحات فلسفی بر اساس مبانی خود فلسفه است، نه لزوما بر اساس متون دینی. روش و متد فلسفه ممکن است باعث سردرگمی و ایجاد تشکیک شود، اما این به معنای رد کلی آن نیست.

به نظر می‌رسد نظرات ملاصدرا ریشه در اندیشه‌های صوفیه دارد و می‌توان گفت که این نظرات متاثر از صوفیان بوده و به نوعی به آن‌ها بازمی‌گردد. این ارتباط نشان‌دهنده پیوند میان فلسفه و عرفان در اندیشه ملاصدرا است.

حکما و فلاسفه ایران باستان، از جمله پیروان حکمت خسروانی و مروجان تفکر میترائیسم بودند. اندیشه‌های این حکمای باستانی، پس از اسلام در قالب مکاتب فلسفی مشاء، اشراق و حکمت متعالیه بازتاب یافت و مورد توجه فلاسفه قرار گرفت.

قاعده الواحد در فلسفه که به صدور وجود از خداوند اشاره دارد، با آیه «لم یلد و لم یولد» و مفهوم توحید در تضاد است. صدور واحد از ذات واحد، به معنای زایش و داشتن اجزاء است که وحدت و احدیت خداوند را نقض می‌کند و تصور مادی از ذات الهی ارائه می‌دهد.

بحث صادر اول در فلسفه با مشکلاتی چون سنخیت علت و معلول و تعارض با توحید مواجه است. ذات حق از درک مخلوق فراتر است و نحوه خلقت از اسرار الهی محسوب می‌شود. این دیدگاه‌ها با وحدت ذات الهی و مخلوقیت در تضاد است.

مکان با هستی معنا می‌یابد و نمایشگاه و ظرف آن است. زمان، تجدید آفرینش و جلوهٔ نوهای هستی و آیت تغییرات آن است. دور و نزدیک زمانی معنا می‌یابد که مبدأ مقایسه‌ای وجود داشته باشد و نشان‌دهندهٔ فاصلهٔ موجودات از هم یا بی‌فاصلگی با حقیقتی است که دوری و نزدیکی به آن قابل تصور نیست.

تفکر ناب، ابزاری برای کاوش اسرار و معارف است و نوعی چشم و گوش معنوی محسوب می‌شود. با این حال، برای رسیدن به بهرهٔ کامل و یقین، تفکر باید عملیاتی شود و صرفا به اندیشه محدود نماند، زیرا تفکر روح عمل است.

برتراند راسل معتقد بود هر امر پیچیده‌ای از اجزای ساده تشکیل شده و هر چیزی نیازمند خالق است. اما این استدلال به دور و تسلسل می‌انجامد، زیرا اگر خالق خود آغاز داشته باشد، نیازمند خالق دیگری خواهد بود و این امر او را از مقام خالقیت خلع می‌کند. بنابراین، نظام عالم آغاز شده و خالق آن آغاز ندارد.

ارائهٔ خلاصه‌ای جامع از تمامی آراء عرفا، فلاسفه و متکلمین دربارهٔ حدوث و قدم عالم پس از ملاصدرا، نیازمند زمانی بسیار طولانی است. با این حال، منابع و مقالات متعددی در این زمینه منتشر شده که می‌توانند مورد مراجعه قرار گیرند.

حدوث دهری، نظریه‌ای از میرداماد است که هستی را به سه ظرف زمان (موجودات متغیر)، دهر (موجودات ثابت) و سرمد (هستی محض) تقسیم می‌کند. محققان توضیحات او را مبهم دانسته و به چگونگی ارتباط این سه ظرف و مفهوم سرمدی بودن آن ایراداتی وارد کرده‌اند.

پدیده‌های ذهنی و انتزاعی مخلوق خدا محسوب می‌شوند، زیرا وجود، دوام و بقای آن‌ها به ارادهٔ خالق رب العالمین وابسته است. همان‌طور که ذهن و ابزارهایی که به کار می‌برد، در تحقق و آفرینش خود به خدای آفریننده نیازمندند.

تجرد عقل به معنای در نظر گرفتن عقل به تنهایی و بدون هیچ خلط و ترکیبی با اموری دیگر است. این عبارت به معنای انتزاع عقل از هرگونه تعلق و پیوند با ماده یا امور دیگر است.

من همان هستم که از خود دورم و خدا به من نزدیکتر است، به همین دلیل نمی‌دانم کیستم و اوست که باید مرا به خودم معرفی کند. من همان نور، روح، عقل و دل هستم اما هیچ‌کدام نیستم؛ سفر به مبدأ خویشتن و رسیدن به اصل و سرچشمهٔ خود است. من راز «کن فیکون» هستم.

عقل یکی است و تفکیک آن به نظری و عملی در آموزه‌های دینی دیده نشده است. عقاید، شاکله و ساختار روحانی انسان را متحول می‌سازند و هویت او را شکل می‌دهند؛ عمل نیز می‌تواند روحانی و مادی باشد و بدون روحانیت ارزشی ندارد.

عقل فعال از منظر فلاسفه، به‌ویژه افلاطونیان، ارسطوییان و مشائیان، دارای اشکالات اساسی است و نمی‌تواند مبنای درستی برای توضیح مسائل باشد. اما در فرهنگ اهل بیت (ع)، عقل نخستین آفریدهٔ الهی است که هیچ موجودی از آن منقطع نیست، گرچه بهره‌مندی از آن متفاوت است.

حسن و قبح اعمال به معنای طی طریق مسیر اطاعت و عصیان است. عقل که گوش به فرمان خداست، زیبا و محبوب است، اما جهل که سرپیچی می‌کند، قبیح است. حسن مخلوقات انعکاس حسن الهی و قبح نشان‌دهندهٔ رفتار انحرافی است. عدل را اگر آیت حسن پروردگار معنا کنیم زیباتر می‌شود.

عقل مورد اشاره فلاسفه در حد شعور ابتدایی است و با عقل مورد اشاره در قرآن و روایات تفاوت دارد. عقل قرآنی و روایی، رهبر و حاکم بر عقل فلاسفه است. عقل سلیم فلاسفه اگر با عقل قرآنی مقایسه شود، در مرتبه پایین‌تری قرار می‌گیرد، چرا که گاهی شعور جهلانی با شعور عقلانی اشتباه گرفته می‌شود.

خداوند یگانه هیچ اشتراکی، چه لفظی و چه معنایی، با هیچ کس نمی‌پذیرد. اطلاق وجود برای خالق هستی از روی ناچاری است و با قید «لیس کمثله شیء» همراه می‌شود. حضرات معصومین (ع) با وجود مقام والا و اسماء حسنایشان، بندگان و مخلوقات خدا هستند.