فلسفه و منطق

درک علم الهی از توان خلایق خارج است؛ علم خداوند به گذشته و آینده یکسان است و او خالق زمان و مکان است. احاطه او بر زمان، تمام امتداد آن را بر هم منطبق می‌سازد و توصیف آینده در ازل، همان حال امتداد یافته برای ماست. علم ازلی با جبر و اختیار در واقعه کربلا به این معناست که خداوند از همه چیز آگاه است، اما این آگاهی به معنای سلب اختیار از انسان نیست.

وجود عالم مثال به عنوان واسط بین عقول مجرد و عالم ماده، از طریق فلسفی قابل اثبات است، هرچند برخی فلاسفه مانند فارابی آن را قبول ندارند. در واقع، عوالم واسط دیگری نیز بین عالم ماده و عالم اعلی وجود دارد که نیازهای موجودات مادی را تأمین می‌کنند.

حیات میوه با شکوفه آغاز شده و دوران رشد خود را روی شاخه درخت طی می‌کند. با رشد کامل و جدایی از شاخه، وارد مرحله جوانی و بلوغ می‌شود و با گذشت زمان و عدم مصرف، میانسالی و پیری را طی کرده و در نهایت می‌میرد.

شبهه آکل و ماکول با علم خداوند به آفرینش حل می‌شود؛ او بدون نقصان، بازآفرینی می‌کند. طینت اصلی هر فرد محفوظ مانده و در حشر ظاهر می‌شود. ذرات عاریتی نیز به اراده الهی جمع و بازآفرینی خواهند شد.

پرسش «من کیست؟» به دنبال درک هویت و ماهیت وجودی انسان است. این پرسش بنیادین، مقدمه‌ای برای خودشناسی عمیق‌تر و درک جایگاه انسان در هستی محسوب می‌شود و نیازمند تبیین‌های فلسفی و معرفتی است.

قبل از تولد، روح در عالمی دیگر حضور داشته و تجربیات و خلقیاتی را کسب کرده که در رفتار و شخصیت فرد در این دنیا تأثیر می‌گذارد. کودک با علم گریه کردن و طلب آشنایی متولد می‌شود که نشان از حیات پیشین دارد. مرگ نیز آغاز حیات جدیدی است و شرط عقل حکم می‌کند سرای باقی را فدای دنیای فانی نکنیم.

اگر عقل به عنوان پیشتاز مخلوقات سیر و سلوک نکند، هیچ لذت، زیبایی، محبت، قداست، دانش و رشدی در جهان تجربه نخواهد شد و همه چیز تنها به ارادهٔ خدا خواهد بود. همچنین، سیر و سلوک فردی و جمعی موجودات به هم وابسته است و کوتاهی هر جزء، بر کل هستی تأثیر می‌گذارد و ممکن است مانع کمال عالم شود.

همانطور که در پاسخ به پرسش قبلی توضیح داده شد، استعمال لفظ وجود در مورد ذات حق باید با قید «لیس کمثله» لحاظ شود، زیرا هیچ موجودی مانند او نیست و در این صورت، وجود او نه مشترک لفظی خواهد بود و نه مشترک معنوی.

می‌توان وجود را به تسامح مشترک لفظی تلقی کرد، اما استعمال آن برای ذات حق باید با قید «لیس کمثله» لحاظ شود تا از بیم همانند انگاری پرهیز گردد. در این صورت، استعمال لفظ وجود در مورد ذات حق نه مشترک لفظی خواهد بود و نه مشترک معنوی.

زمان و مکان دو نوع تفسیر از هستی هستند که کاملا با هم مرتبط بوده و تاروپود بینش ما را از عالم هستی تشکیل می‌دهند، اما وحدت ندارند. درک ما از خلقت، شهود مکانی و مرتبط ساختن آن با خاطرات، شهود زمانی است؛ در خلقت واحد، زمان معنایی نمی‌یابد.

مکان، درک ما از هستی و «بودن» است و زمان، درک ما از تغییراتی است که در عالم هستی به وقوع می‌پیوندد. فلاسفه نظرات متفاوتی دربارهٔ حقیقت زمان و مکان و رابطهٔ آن‌ها دارند. این درک‌ها از هستی و تغییرات، اساس فهم ما از این مفاهیم را تشکیل می‌دهند.

نقد امام حسن عسکری (ع) متوجه فلسفه‌ای است که راه توحید را کج کند، خالق را مثل مخلوق ترسیم کند، سد راه دین شود و دین را توجیه کند. بیان این نقد در کنار تصوف به دلیل مشابهت در انحراف از مسیر صحیح دین و توحید است.

فلسفه راهی جدا از دین دارد و گاهی به عنوان موازی‌کاری با دین و ایجاد رقابت با آن شکل گرفته است. استفاده از اصطلاحات فلسفی بر اساس مبانی خود فلسفه است، نه لزوما بر اساس متون دینی. روش و متد فلسفه ممکن است باعث سردرگمی و ایجاد تشکیک شود، اما این به معنای رد کلی آن نیست.

به نظر می‌رسد نظرات ملاصدرا ریشه در اندیشه‌های صوفیه دارد و می‌توان گفت که این نظرات متاثر از صوفیان بوده و به نوعی به آن‌ها بازمی‌گردد. این ارتباط نشان‌دهنده پیوند میان فلسفه و عرفان در اندیشه ملاصدرا است.

حکما و فلاسفه ایران باستان، از جمله پیروان حکمت خسروانی و مروجان تفکر میترائیسم بودند. اندیشه‌های این حکمای باستانی، پس از اسلام در قالب مکاتب فلسفی مشاء، اشراق و حکمت متعالیه بازتاب یافت و مورد توجه فلاسفه قرار گرفت.

قاعده الواحد در فلسفه که به صدور وجود از خداوند اشاره دارد، با آیه «لم یلد و لم یولد» و مفهوم توحید در تضاد است. صدور واحد از ذات واحد، به معنای زایش و داشتن اجزاء است که وحدت و احدیت خداوند را نقض می‌کند و تصور مادی از ذات الهی ارائه می‌دهد.

بحث صادر اول در فلسفه با مشکلاتی چون سنخیت علت و معلول و تعارض با توحید مواجه است. ذات حق از درک مخلوق فراتر است و نحوه خلقت از اسرار الهی محسوب می‌شود. این دیدگاه‌ها با وحدت ذات الهی و مخلوقیت در تضاد است.

مکان با هستی معنا می‌یابد و نمایشگاه و ظرف آن است. زمان، تجدید آفرینش و جلوهٔ نوهای هستی و آیت تغییرات آن است. دور و نزدیک زمانی معنا می‌یابد که مبدأ مقایسه‌ای وجود داشته باشد و نشان‌دهندهٔ فاصلهٔ موجودات از هم یا بی‌فاصلگی با حقیقتی است که دوری و نزدیکی به آن قابل تصور نیست.

تفکر ناب، ابزاری برای کاوش اسرار و معارف است و نوعی چشم و گوش معنوی محسوب می‌شود. با این حال، برای رسیدن به بهرهٔ کامل و یقین، تفکر باید عملیاتی شود و صرفا به اندیشه محدود نماند، زیرا تفکر روح عمل است.

برتراند راسل معتقد بود هر امر پیچیده‌ای از اجزای ساده تشکیل شده و هر چیزی نیازمند خالق است. اما این استدلال به دور و تسلسل می‌انجامد، زیرا اگر خالق خود آغاز داشته باشد، نیازمند خالق دیگری خواهد بود و این امر او را از مقام خالقیت خلع می‌کند. بنابراین، نظام عالم آغاز شده و خالق آن آغاز ندارد.