فلسفه و منطق

مفهوم مشکک در حلقه موجودات اشکالی ندارد، اما نسبت دادن آن به ذات باریتعالی و مقایسه با سایر موجودات محل اشکال است. این بدان معناست که درک مفاهیم مشکک برای موجودات امکان‌پذیر است، اما تعمیم آن به خداوند صحیح نیست.

رابطه زوج با ضد، نسبتی است که در آن هر دو مفهوم، وجودی هستند و اجتماعشان در یک محل و زمان واحد محال است. این تقابل از نوع تضاد است، نه نقیضین یا تضایف. اگر چیزی زوج یا ضدی نداشته باشد، دچار سکون می‌شود، مگر خداوند که صفاتش از خلقش متمایز است.

زمان و مکان مفاهیمی پیچیده هستند که در عالم مادی و غیرمادی تفاوت دارند. خالق هستی، فراتر از زمان و مکان است و با آفرینش، این مفاهیم را ایجاد کرده است. آیات قرآن مانند «تعرج الملائکه و الروح إلیه فی یوم کان مقداره خمسین ألف سنه» نسبیت زمان را به وضوح نشان می‌دهند و تجربهٔ خواب، مثالی از این نسبیت است.

فرض کردن وجود مشکک و تسری دادن آن به خالق و مخلوق، مشکلات جدی در توحید ایجاد می‌کند. خدا نامحدود است و محدود کردن وجود او به مراتب، منجر به شرک می‌شود. تفکر درباره ذات و وجود خدا با عقل محدود، خطای فاحش و شرک است. وجود خدا «لیس کمثله وجود» است.