فلسفه و منطق

ارائهٔ خلاصه‌ای جامع از تمامی آراء عرفا، فلاسفه و متکلمین دربارهٔ حدوث و قدم عالم پس از ملاصدرا، نیازمند زمانی بسیار طولانی است. با این حال، منابع و مقالات متعددی در این زمینه منتشر شده که می‌توانند مورد مراجعه قرار گیرند.

حدوث دهری، نظریه‌ای از میرداماد است که هستی را به سه ظرف زمان (موجودات متغیر)، دهر (موجودات ثابت) و سرمد (هستی محض) تقسیم می‌کند. محققان توضیحات او را مبهم دانسته و به چگونگی ارتباط این سه ظرف و مفهوم سرمدی بودن آن ایراداتی وارد کرده‌اند.

پدیده‌های ذهنی و انتزاعی مخلوق خدا محسوب می‌شوند، زیرا وجود، دوام و بقای آن‌ها به ارادهٔ خالق رب العالمین وابسته است. همان‌طور که ذهن و ابزارهایی که به کار می‌برد، در تحقق و آفرینش خود به خدای آفریننده نیازمندند.

تجرد عقل به معنای در نظر گرفتن عقل به تنهایی و بدون هیچ خلط و ترکیبی با اموری دیگر است. این عبارت به معنای انتزاع عقل از هرگونه تعلق و پیوند با ماده یا امور دیگر است.

من همان هستم که از خود دورم و خدا به من نزدیکتر است، به همین دلیل نمی‌دانم کیستم و اوست که باید مرا به خودم معرفی کند. من همان نور، روح، عقل و دل هستم اما هیچ‌کدام نیستم؛ سفر به مبدأ خویشتن و رسیدن به اصل و سرچشمهٔ خود است. من راز «کن فیکون» هستم.

عقل یکی است و تفکیک آن به نظری و عملی در آموزه‌های دینی دیده نشده است. عقاید، شاکله و ساختار روحانی انسان را متحول می‌سازند و هویت او را شکل می‌دهند؛ عمل نیز می‌تواند روحانی و مادی باشد و بدون روحانیت ارزشی ندارد.

عقل فعال از منظر فلاسفه، به‌ویژه افلاطونیان، ارسطوییان و مشائیان، دارای اشکالات اساسی است و نمی‌تواند مبنای درستی برای توضیح مسائل باشد. اما در فرهنگ اهل بیت (ع)، عقل نخستین آفریدهٔ الهی است که هیچ موجودی از آن منقطع نیست، گرچه بهره‌مندی از آن متفاوت است.

حسن و قبح اعمال به معنای طی طریق مسیر اطاعت و عصیان است. عقل که گوش به فرمان خداست، زیبا و محبوب است، اما جهل که سرپیچی می‌کند، قبیح است. حسن مخلوقات انعکاس حسن الهی و قبح نشان‌دهندهٔ رفتار انحرافی است. عدل را اگر آیت حسن پروردگار معنا کنیم زیباتر می‌شود.

عقل مورد اشاره فلاسفه در حد شعور ابتدایی است و با عقل مورد اشاره در قرآن و روایات تفاوت دارد. عقل قرآنی و روایی، رهبر و حاکم بر عقل فلاسفه است. عقل سلیم فلاسفه اگر با عقل قرآنی مقایسه شود، در مرتبه پایین‌تری قرار می‌گیرد، چرا که گاهی شعور جهلانی با شعور عقلانی اشتباه گرفته می‌شود.

خداوند یگانه هیچ اشتراکی، چه لفظی و چه معنایی، با هیچ کس نمی‌پذیرد. اطلاق وجود برای خالق هستی از روی ناچاری است و با قید «لیس کمثله شیء» همراه می‌شود. حضرات معصومین (ع) با وجود مقام والا و اسماء حسنایشان، بندگان و مخلوقات خدا هستند.

وجود مادی که به ماده و انسان نسبت می‌دهیم، خود نوعی وجود است و نمی‌توان آن را انکار کرد. اگر تفکر کننده بهره‌ای از وجود نداشته باشد، چگونه می‌تواند دربارهٔ وجود بیندیشد و آن را مورد پرسش قرار دهد؟

مفهوم وجود، با وجود بدیهی بودن، می‌تواند از مبهم‌ترین مفاهیم باشد. همانطور که ماهی در آب به دنبال آب می‌گردد و با گل‌آلود کردن آن، درکش را دشوارتر می‌کند، تلاش برای فهم وجود نیز می‌تواند به ابهام آن بیفزاید. بنابراین، بدیهی بودن مفهوم وجود خالی از خطا نیست.

از آنجا که تصور ما از عدم، مطلق نیست و صرفا عدم مضاف است، می‌توان نتیجه گرفت که تصور ما از وجود نیز وجود مطلق نیست و در اندازهٔ حدود و قیود وجودی خودمان آن را می‌فهمیم.

اگر وجودی که بر خدا حمل می‌شود با وجودی که بر مخلوق حمل می‌شود یکسان نباشد، این به معنای نقیض هم بودن و عدم نیست. تفاوت در معنای وجود است که باعث می‌شود این دو مفهوم متفاوت باشند.

واقعیت وجود انسان در عالم بیرون است. عالم ذهن محل صورت‌نگاری تصاویر عالم خارج است و درک کامل موجود خارجی زمانی حاصل می‌شود که مدرک تمام علائم و نشانه‌های آن را به طور کامل دریابد.

وجود واقعی مخلوقات صرفا مادی و قابل دیدن با چشم نیست. درک وجود با حواس مادی یا غیرمادی ممکن است، اما ملاک نهایی نیست. وجود را می‌توان اولین ادراک پیش از هر معرفتی دانست، در حالی که خالق هستی از این امر مستغنی است.

مفهوم وجود به دلیل بداهت، مستغنی از هرگونه تحقیق و کاوش دانسته می‌شود. با این حال، چالش‌ها و مباحث پیرامون وجود نشان می‌دهد که برداشت‌های متفاوتی از آن در اذهان وجود دارد.

فلاسفه در بحث وحدت وجود دارای اتفاق نظر نیستند و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه ارائه می‌دهند. این عدم وحدت نظر می‌تواند به تناقضات ظاهری در بحث‌هایی مانند وجود ربطی و اشتراک معنوی وجود انسان و خدا منجر شود.

فلاسفه فلسفه را به عنوان یک مکتب و گاهی آیین معرفی می‌کنند، اما برخی از صنوف صوفیه دین را فلسفی کرده، در آن بدعت می‌گذارند، به ریشه دین لطمه می‌زنند یا خلایق را از دین بی‌نیاز می‌دانند. البته آگاهی از مبانی فلسفه و تصوف لزوما به معنای پذیرش آن‌ها نیست.

فلاسفه و صوفیه هر دو به وحدت وجود قائلند، اما قرائت‌ها و دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه دارند. این تفاوت‌ها در میان صنوف مختلف فلاسفه و همچنین در میان فرقه‌های گوناگون صوفیه نیز مشاهده می‌شود و حول مفاهیمی چون وحدت وجود، وحدت موجود و وحدت وجود و موجود می‌چرخد.