قرآن و تفسیر

عون الهی تنها از جانب خداوند است و هر کمکی، چه بی‌واسطه و چه با واسطه، از اوست. در آیه بقره، صبر و نماز به عنوان مصادیق عون الهی معرفی شده‌اند. آیه مائده نیز بر تعاون بر نیکی و تقوا تأکید دارد و این نوع همکاری را تجویز می‌کند. درک این حقیقت که همه اسباب، عون الهی هستند، مانع شرک می‌شود.

با وجود توبه حضرت آدم، هبوط به دنیا به معنای تنزل مقام نیست، بلکه فرصتی برای رشد و تعالی از طریق هدایت الهی، تقویت ایمان و عمل صالح است. آیه شریفه بر این نکته تأکید دارد که پیروان هدایت، نه ترسی دارند و نه غمگین می‌شوند.

آیه «لکل امة جعلنا منسکا» به مشروعیت آزادی انتخاب ادیان اشاره نمی‌کند، بلکه تأکید بر اصالت دین اسلام و مرضی بودن آن نزد خداوند با محوریت ولایت اهل بیت (ع) دارد. روایت امام موسی کاظم (ع) نیز گواه این مطلب است که «منسک» همان امام است.

عبارت «سبحان من جعل خزائنه بین الکاف والنون» به «کاف» و «نون» در آیه «کن فیکون» اشاره دارد. این عبارت بیانگر جان اراده الهی است که همان اسماء حسنای الهی می‌باشند و هستی از آن‌ها پدید آمده است.

جمله «هذا من عمل الشیطان» در قرآن کریم، به درگیری میان دو مرد که یکی از شیعیان موسی و دیگری از دشمنانش بود، برمی‌گردد و نه به عمل کشتن مرد قبطی توسط حضرت موسی. این تفسیر بر اساس روایتی از امام رضا (ع) است که در مجلس مأمون بیان شد.

مجازات انبیاء و مؤمنان در مسیر هدایت الهی قرار دارد و نوعی توجه خاص ربانی و کلاس درس ویژه است. مجازات انبیاء بالاتر از رحمت عام و در ردیف درجات و کرامات است. بلا برای انبیاء درجه و برای اولیاء کرامت است و هرچه پاداش بزرگ‌تر باشد، بلا نیز بزرگ‌تر است.

ماهی در داستان حضرت یونس (ع) مامور مخصوص الهی و هدفمند بود و به نحو احسن ماموریت خود را انجام داد. انتخاب ماهی در ظهور معجزه الهی جلوه خاصی دارد؛ آن ماهی که زندان سیار یونس شد، معبد او گشت و محل توبه و انابه‌اش بود و سرانجام به ساحل نجات هدایت شد.

دعای حضرت یونس (ع) که در قرآن کریم آمده، به دلیل ویژگی‌های منحصر به فردش به یکی از اذکار مستجاب الدعوه تبدیل شده است. این دعا که در اوج اضطرار و با اقرار به ظلم بیان شد، شامل تهلیل، تسبیح و استغاثه است. روایات فراوانی بر اهمیت و آثار این مناجات تأکید دارند و آن را کلیدی برای ارتباط با معبود و زیباترین مناجات توابین دانسته‌اند.

اعمال کافران، حتی اگر ظاهرا خیر باشد، به دلیل نداشتن ریشهٔ توحیدی و اعتقادی صحیح، باطل و بی‌اثر شمرده می‌شود. این اعمال یا سطحی، ناقص، خودخواهانه و بدون نیت خالصانه برای خدا هستند، یا به دلیل انکار ولایت اهل بیت (ع) و ارتکاب حرام، ارزش خود را از دست می‌دهند. اسلام بر پنج پایه استوار است که ولایت، کلید همهٔ آنهاست و اعمال بدون آن، غبار پراکنده خواهد بود.

در قرآن، «اجر کریم» به پاداشی اطلاق می‌شود که با محبت خاص، بخشندگی بی‌منت، الطاف ویژه و گستردگی همراه است و معمولا قرین مغفرت و برکت می‌باشد. «اجر عظیم» علاوه بر الطاف، بر شدت و قدرت نیز دلالت دارد و می‌تواند شامل عذاب عظیم نیز باشد، در حالی که اجر کریم چنین توصیفی ندارد. هر اجر کریمی عظیم است، اما هر اجر عظیمی لزوما کریم نیست.

اشارهٔ پیامبران در سوره یس به «ما علینا إلا البلاغ المبین» (بر ما جز ابلاغ آشکار نیست) به معنای اکتفا به این حجت نیست، بلکه این بخش، میانهٔ استدلال آنهاست. در تفاسیر، روایاتی مبنی بر مناظره و اثبات حقانیت از طریق معجزات (مانند بازگرداندن بینایی نابینایان و شفا دادن زمین‌گیران) ذکر شده است که نشان می‌دهد پیامبران برای اثبات رسالت خود از اعجاز نیز بهره می‌بردند.

سلام خداوند بر حضرت یحیی (س) در سه مرحلهٔ تولد، مرگ و بعثت، نشان توجه، لطف، امنیت و سلامتی اوست و به خودی خود دلالت بر عصمت ندارد، زیرا این سلام شامل مؤمنان نیز می‌شود. عیسی بن مریم نیز بر خود در این مراحل سلام فرستاده است.

تفاوت ظاهری میان آفرینش زمین و آسمان در سوره بقره و نازعات با استناد به روایات تفسیری برطرف می‌شود. بر اساس این روایات، خداوند ابتدا زمین را خلق کرد، سپس آسمان‌ها را مرتب نمود و در نهایت زمین را گسترش داد. بنابراین، آیه «و الأرض بعد ذلک دحاها» به معنی گسترش و پهن کردن زمین پس از خلقت آسمان‌ها است، نه خلقت اولیه آن.

وجود آخرت با دلایل عقلی و قرآنی قابل اثبات است. دلایل عقلی شامل غریزه بقا، خواب و بیداری، تجدید طبیعت، و سیر کائنات است. آیات قرآن نیز به صراحت بر معاد، پاداش نیکوکاران در بهشت و عذاب کافران در جهنم تأکید دارند و جاودانگی آنها را بیان می‌کنند.

توصیف بهشت با نعمت‌های مادی مانند طلا و مروارید، راهی برای جذب دل‌های متمایل به دنیا و یادآوری لذات برتر و غیرقابل تصور اخروی است. این نعمت‌ها در بهشت، لذتی فراتر از لذات زودگذر دنیوی دارند و برای کسانی که خدا را به طمع عبادت می‌کنند، بشارت محسوب می‌شود. اما بالاترین نعمت، رضوان الهی است.

جمع میان تشبیه و تنزیه در قرآن، راز توحیدی دارد که در آن تشبیه به عنوان پلی برای اندیشه و سیر الی الله عمل می‌کند. تشبیه در محدوده متشابهات قرار دارد و باید به محکمات ارجاع داده شود. مذهب صحیح توحید، همان است که قرآن بیان کرده؛ نه نفی محض و نه تشبیه به مخلوقات، بلکه اثبات وجود و صفات الهی بدون شباهت به خلق.

احصاء» در آیه «کل شیء أحصیناه فی إمام مبین» به معنای ثبت کمی و کیفی با تمام محاسبات و ویژگی‌ها، شناسنامه کامل و دقیق با تمام ظرافت‌ها و لطافت‌ها، ثبت جامع و کامل علمی، احاطه و تسلط با تمام کلیات و جزئیات است. امام مبین، همان حقیقت ولایت ائمه اطهار علیهم السلام است که علم کل شیء در آن احصا شده است.

آرزوی مرگ حضرت مریم (س) در آیه «یا لیتنی مت قبل هذا وکنت نسیا منسیا» نوعی استغاثه، استعاذه و طلب محزونانه برای جلب عنایات خاص پروردگار بوده است. این اظهار درماندگی، کوبیدن در رحمت الهی و راهی برای دریافت اجابت و توجه خاص اوست، نه نشانه ضعف توکل یا تناقض با رضا.

احادیثی درباره نوشتن و نوشیدن قرآن برای شفا وارد شده است، اما این فنون قرآنی دارای اسرار و قواعد خاصی بوده و نیازمند متخصص است. درمانگر حقیقی خداست و تا اذن او صادر نشود، هیچ دارویی مؤثر نیست. قرآن خود شفای دردهای سینه و هدایت و رحمت برای مؤمنان است.

سر» در آیه ۶ سوره فرقان به هر امری که آشکار نیست، از حواس، عقول، ادراک، زمان و مکان خارج و پنهان است، دلالت دارد. این «سر» ارتباط خاصی با قرآن دارد و هر آنچه از قرآن برای خلایق پنهان است بیشتر از آن چیزی است که آشکار و عیان است؛ قرآن، سر الله است به هر اندازه که خدا بخواهد از آن برای ما آشکار می‌شود.