معرفت‌شناسی

ظلمت، مانند نور، خلقی از مخلوقات خداست که کارکرد خاص خود را دارد و ابزار توصیفی در برابر ذات حق است. تاویلاتی چون کفر و جور به آن وارد می‌شود، اما در اصل، نور و ظلمت دو مامور ویژه حق تعالی محسوب می‌شوند.

اعضا و جوارح آدمی می‌توانند عکس‌العمل متفاوتی از خود فرد داشته باشند، زیرا تمام موجودات عالم، حتی ذرات و جمادات، شعور دارند و در عبادت و بندگی مشغولند. سنگ‌ها نیز خشیت دارند و در مسابقه علم در کنار انسان‌ها قرار می‌گیرند.

تمام اشیاء عالم، از ذرات تا اسباب و ابزار، شعور دارند و به فراخور استعداد وجودی‌شان از اختیار برخوردار بوده و مورد بازخواست قرار می‌گیرند. عقل ملاک ثواب و عقاب است و هر موجودی به میزان بهره‌مندی‌اش از عقل و اسماء الهی، تکلیف دارد و بازخواست می‌شود.

عذاب را تنها عامل (نفس و جان) می‌چشد، زیرا اعضا و جوارح ابزارند و ادراک‌کنندهٔ اصلی درد، نفس است. البته اعضا در برابر وظایف محوله بازخواست می‌شوند و در صورت خطا در انجام وظایف ابزاری خود، مجازات خواهند شد.

عقل اولین مخلوق روحانی از نور الهی است که از همان لحظه خلقتش حضور داشته است. تفاوت طینت عقل (نورانی) و جهل (ظلمانی) به معنای نا زیبا بودن نیست، بلکه هر مخلوق در جایگاه خود زیبا و زیبابخش است، مانند تفاوت شب و روز.

قبل از تولد، روح در عالمی دیگر حضور داشته و تجربیات و خلقیاتی را کسب کرده که در رفتار و شخصیت فرد در این دنیا تأثیر می‌گذارد. کودک با علم گریه کردن و طلب آشنایی متولد می‌شود که نشان از حیات پیشین دارد. مرگ نیز آغاز حیات جدیدی است و شرط عقل حکم می‌کند سرای باقی را فدای دنیای فانی نکنیم.

الهام، دریافت مستقیم مراد الهی بدون واسطهٔ ابزار حسی است که به زبان دل و با حسی متعالی همراه با شور و نشاط درونی حس می‌شود. تشخیص الهامات رحمانی از وسوسه‌های شیطانی با میزان قرار دادن قرآن و عترت ممکن است. در روایات آمده که الهام یافتن به دعا در زمان بلا، نشانهٔ کوتاه شدن آن است.

حق، ذات حق (خدا) است و تنها با او می‌توان تطابق، راستی و درستی را درک نمود. دین خدا نیز از مسیر فطرت معرفی می‌شود و پرتو حق تعالی است، بنابراین دین الهی جدا از حق قابل تصور نیست. قرآن و عترت همان پرتوهای درخشان حق هستند.

انسان در گرو انتخاب خویش است و مسئولیت کامل آثار و تبعات آن را بر عهده دارد. انتخاب، مسیر تاریخ، پیشرفت یا انحطاط را مشخص می‌کند و وجه تمایز موجودات است. عالم ذر یا یوم الست، «عالم انتخاب» بوده که انتخابات در آن، موجب تفاوت موجودات در عالم دنیا شده است. انتخاب هر شخص، شناسنامه اوست و تاثیراتش می‌تواند بین‌العوالم نیز باشد.

خلقت انسان خود هدف است و هر لحظه از آن نقطهٔ شروعی برای مقاصد بالاتر محسوب می‌شود. فهم این هدف نیازمند رسیدن به علم و عقل و حتی تبدیل شدن به آن‌هاست. برای درک عمیق‌تر، به پاسخ‌های ارجاع داده شده مراجعه کنید.

در عالم ذر همه ارواح به توحید، رسالت و ولایت اقرار داشتند، اما عده‌ای با ایمان و عده‌ای منافق بودند. عالم دنیا فرصت جبران و ادامه امتحان است و امکان انحراف یا هدایت وجود دارد. کفر پس از ایمان هراسناک است و توبه کسانی که بر کفر افزوده‌اند پذیرفته نمی‌شود.

جایگاه و محل استقرار هر موجودی در این عالم دنیا مشخص و معین بوده و تنها در محل شایسته خود قرار می‌گیرد. خداوند به آنچه در خشکی و دریاست آگاه است و هیچ برگی از درختی نمی‌افتد مگر اینکه از آن آگاه است و هر چیز نزد او مقدار معینی دارد.

بندگی خداوند در عالم برزخ و بهشت از انسان سلب نمی‌شود، لذا عبادت نیز ادامه خواهد داشت، اما شکل و حال آن متناسب با عالم حیات تغییر می‌کند. نماز در این عوالم حقیقت خود را جلوه‌گر می‌کند و ارتباط خاص بین عابد و معبود با لقاء الله به اوج می‌رسد. عبادت در آخرت بدون زحمت و لذت‌بخش است.

بهشت جای بدی نیست، بلکه مکانی است که تنها افراد خوب می‌توانند وارد آن شوند. بهشت پدر کسی را نمی‌گیرد؛ وقتی عمر کسی به پایان می‌رسد، اگر انسان خوبی باشد وارد بهشت می‌شود و اگر بد باشد وارد جهنم می‌گردد. پایان عمر باعث جدایی از دنیا می‌شود، نه خود بهشت.

شک و یقین از ابتدای خلقت عقل و جهل وجود داشته، اما شکل و شمایلشان به تناسب شرایط و اعصار تفاوت‌هایی داشته است. همانطور که در عصر حاضر شک فراگیرتر از اعصار قبلی دیده می‌شود، یقین اهل ایقین نیز در این عصر چشمگیرتر است و این دو مفهوم همواره در کنار هم بوده‌اند.

حکمت خلقت انسان، عبادت و بندگی است که از طریق اعمالی چون نماز، روزه و جهاد حاصل می‌شود. این عبادت نفعی برای خداوند ندارد بلکه خود بنده از آن سود می‌برد. حیات دنیوی با اختیار انسان رقم می‌خورد، اما هر انتخابی تابع قوانینی است و دنیا صحنه آزمون نهایی است که کلاس آن در آخرت به پایان می‌رسد.

در عالم هستی هیچ اتفاقی بدون حساب و کتاب خاصی تحقق نمی‌یابد و هر حادثهٔ کوچک و بزرگی از مجرای علم، مشیت، اراده، تقدیر و قضای الهی می‌گذرد. هرچه به انسان می‌رسد، چه خیر و چه شر، از جانب خداوند است و از خط امضای او گذر کرده است.

علم یک نور واحد است که شعبات مختلفی دارد و همه هماهنگ و یکپارچه هستند. پراکندگی علوم زمانی رخ می‌دهد که مدیریت آن از ناحیه عقل صورت نگیرد و با جهلیات مخلوط شود. علوم امروزی غالبا جهلیاتی با لعاب علم هستند که راه بندگی را تنگ می‌کنند و وحدت خود را از دست داده‌اند.

مبانی پاسخگویی به سوالات بر پایهٔ زبان عقل، نصوص قرآنی و احادیث متواتر استوار است. استدلال عقلی مشترک‌ترین زبان است و قرآن و احادیث، مبانی مشترک مسلمانان هستند. بررسی اسناد روایی نیز برای وثاقت حدیث مهم است، اما جوهر روایی باید استخراج شود. هدف نهایی، رسیدن به حقیقت و کسب تایید قلبی مخاطب است.

در زمان بیداری، چشم اطلاعات را دریافت و مغز آن‌ها را پردازش کرده و به تصاویر تبدیل می‌کند. هنگام خواب، روح به گشت و گذار می‌پردازد و مغز اطلاعات دریافتی را به زبان دنیوی ترجمه و به صورت تصاویر نمایان می‌سازد. دل آدمی مانند رایانه‌ای عمل می‌کند که پردازشگر و نمایشگر اصلی در آن قرار دارد. هنگام مرگ، روح با ترک بدن مادی، با بدن مثالی وارد عالم برزخ می‌شود.