معرفت‌شناسی

دیدن به معنای احاطه و اشراف بر دیده شده است که از ذات غیر قابل کشف پروردگار مبراست. دل‌ها با حقایق ایمان خدا را می‌بینند و رویت تنها به اسماء حسنای الهی محدود می‌شود، نه ذات مقدس او. نور و بصیر از جمله اسماء حسنای اوست.

عوالم پایین‌تر به نوعی آیت و نشانهٔ عوالم بالاتر محسوب می‌شوند و پایین تنزیل بالاست. در آیه «الله نور السموات و الارض»، تعبیر «آیت» برای رابطهٔ خلایق با نور الهی، بهتر از «سایه» است، زیرا بر بذل وجود از خالق به مخلوقات و هدایت آنها دلالت دارد.

برای یافتن روایات مربوط به معرفت نفس یا انسان‌شناسی، می‌توان به کتب روایی و حدیثی معتبر مراجعه کرد. در کتاب کافی، فصل‌های مربوط به توحید، صفات خداوند و خلقت انسان، و در نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه نیز مباحث مرتبط با معرفت نفس و جایگاه انسان در عالم یافت می‌شود.

پاسخ‌ها با توکل به خدا و تحقیق در قرآن و عترت ارائه می‌شوند و امکان خطا وجود دارد. راه نقد برای پاسخ‌ها باز است. کسانی که از معده خود و هم‌نوعانشان سخن می‌گویند باید بترسند، نه کسانی که با تحقیق و تفحص به پاسخ می‌رسند.

علم خداوند مخلوق نیست، بلکه عین ذات اوست. درایت حدیث مقدم بر روایت آن است و باید روایات را با قرآن و روایات صحیح سنجید. مراد از «العلم ذاته» نفی جهل از ذات حق و احاطه علمی او به تمام خلایق بدون واسطه است. خداوند برتر از آن است که با علم وصف شود، بلکه او تجلی دهنده علم است.

نسبت دادن صفات کمالیه به ذات الهی اولین قدم در جاده توحید است و نشان‌دهنده سلوک در این وادی است. اما در نهایت و در اوج توحید، زمانی که گرد و غبار غیر توحیدی در دل نباشد، تمام صفات از ذات الهی نفی می‌شود، زیرا الله بزرگتر از آن است که به وصف آید و درک شود.

نامحدودیت صفات الهی به دلیل نامحدود بودن نعمت‌های خداست. همانطور که نعمت‌های خدا قابل شمارش نیستند و غیر خدا هستند، صفات خدا نیز فعلی از افعال اوست که حدی برای آن قائل نیستیم. هرچند صفت نامحدود در برابر ذات حق، محدود است و هر چیز نامحدود اگر با ذات حق مقایسه شود، محدود است.

تقسیم‌بندی انسان به سه روح بخاری (انسانی از مغز، حیوانی از قلب، نباتی از کبد) هیچ سند علمی و قطعی ندارد و به نظر می‌رسد یک تقسیم‌بندی ذوقی و حدسی باشد. در مستندات دینی، نفس آدمی حقیقت وجودی اوست که بر ارواح حاکم بر بدن سلطنت دارد.

شبهه آکل و ماکول با علم خداوند به آفرینش حل می‌شود؛ او بدون نقصان، بازآفرینی می‌کند. طینت اصلی هر فرد محفوظ مانده و در حشر ظاهر می‌شود. ذرات عاریتی نیز به اراده الهی جمع و بازآفرینی خواهند شد.

برای قوی‌تر شدن شهود قلبی، تداوم در تهذیب و تطییب نفس، کسب معرفت از قرآن و عترت، جهاد در راه اعمال صالحه و دوری از مراکز لهو و غفلت توصیه می‌شود. این موارد به نورانیت شهود قلبی می‌افزایند.

اسماء حسنی بر جان میوه حلول کرده و حیاتی ویژه به آن می‌بخشد. آمیخته شدن آن با صفای باطنی، عیار میوه را افزایش داده و باعث تحول در ساختمان مولکولی و اتمی آن می‌شود. این تحول، ارزش میوه را بالا برده و فرشتگان آن را به عنوان محصول عبادی ثبت می‌کنند.

مکان تولد فرد تحت اوامری است که در عالم ذر رقم خورده و در سعادت و شقاوت فرد مؤثر است، اما عامل تعیین‌کننده نیست. فرصت جبران و هدایت در دنیا وجود دارد و انسان می‌تواند با استقامت در مسیر ایمان، به سعادت برسد.

اعضای بدن، ابزار و قوای مستقل از انسان نیستند، بلکه هویت انسان در هر لحظه با قوا و اعضای فعالش تجلی می‌یابد. هر عضوی در قیامت به عملکرد خود توسط عاملش گواهی خواهد داد. زبان، گوش، چشم و سایر قوا، هرچند نقش مستقلی در ضبط رویدادها دارند، اما عامل اصلی و مدیر کل، خود انسان است.

پرسش «من کیست؟» به دنبال درک هویت و ماهیت وجودی انسان است. این پرسش بنیادین، مقدمه‌ای برای خودشناسی عمیق‌تر و درک جایگاه انسان در هستی محسوب می‌شود و نیازمند تبیین‌های فلسفی و معرفتی است.

ظلمت، مانند نور، خلقی از مخلوقات خداست که کارکرد خاص خود را دارد و ابزار توصیفی در برابر ذات حق است. تاویلاتی چون کفر و جور به آن وارد می‌شود، اما در اصل، نور و ظلمت دو مامور ویژه حق تعالی محسوب می‌شوند.

اعضا و جوارح آدمی می‌توانند عکس‌العمل متفاوتی از خود فرد داشته باشند، زیرا تمام موجودات عالم، حتی ذرات و جمادات، شعور دارند و در عبادت و بندگی مشغولند. سنگ‌ها نیز خشیت دارند و در مسابقه علم در کنار انسان‌ها قرار می‌گیرند.

تمام اشیاء عالم، از ذرات تا اسباب و ابزار، شعور دارند و به فراخور استعداد وجودی‌شان از اختیار برخوردار بوده و مورد بازخواست قرار می‌گیرند. عقل ملاک ثواب و عقاب است و هر موجودی به میزان بهره‌مندی‌اش از عقل و اسماء الهی، تکلیف دارد و بازخواست می‌شود.

عذاب را تنها عامل (نفس و جان) می‌چشد، زیرا اعضا و جوارح ابزارند و ادراک‌کنندهٔ اصلی درد، نفس است. البته اعضا در برابر وظایف محوله بازخواست می‌شوند و در صورت خطا در انجام وظایف ابزاری خود، مجازات خواهند شد.

عقل اولین مخلوق روحانی از نور الهی است که از همان لحظه خلقتش حضور داشته است. تفاوت طینت عقل (نورانی) و جهل (ظلمانی) به معنای نا زیبا بودن نیست، بلکه هر مخلوق در جایگاه خود زیبا و زیبابخش است، مانند تفاوت شب و روز.

قبل از تولد، روح در عالمی دیگر حضور داشته و تجربیات و خلقیاتی را کسب کرده که در رفتار و شخصیت فرد در این دنیا تأثیر می‌گذارد. کودک با علم گریه کردن و طلب آشنایی متولد می‌شود که نشان از حیات پیشین دارد. مرگ نیز آغاز حیات جدیدی است و شرط عقل حکم می‌کند سرای باقی را فدای دنیای فانی نکنیم.