معرفت‌شناسی

انسان و هیچ موجودی مالک هیچ قدرت و نیرویی نیست؛ همه توانایی‌ها به اراده و قدرت الهی به امانت داده شده است. چه این توانایی محدود باشد و چه گسترده، تنها به قدرت خداست. تفاوت قدرت موجودات با خدا در این است که مالک اصلی قدرت خداست و توانایی موجودات تنها تا زمانی که خدا بخواهد، جلوه خواهد داشت.

نیاز «من» و هر موجود دیگری، تنها و تنها به خداوند متعال است. اگرچه خالق حکیم، نوعی وابستگی و ارتباط میان مخلوقاتش ایجاد کرده تا آنها را نسبت به هم مجتمع سازد، اما «من» بی‌هیچ تعلق، فقط او را می‌شناسد و بس.

مقر «من» می‌بایست فوق آفاق جهان باشد، زیرا جهان همچون پله‌کان زیر پای «من» قرار دارد. این توصیف، عاریتی است برای بیان جایگاه متعالی «من» نسبت به جهان مادی.

صورت‌ها و سیرت‌ها، تعلقات «من» به شمار می‌آیند و به عنوان حجاب‌های آفاق آن محسوب می‌شوند. این بدان معناست که صورت و سیرت، خود «من» نیستند، بلکه متعلقات و پوشش‌های آن هستند.

تغذیهٔ «من» به معنای نحوهٔ ارتباط با اسماء حسنا و صفات علیا و امثال آن است. این تغذیه، به بیان دیگر، به معنای آرایش «من» با علم لایزالی و مشیت و ارادهٔ سبحانی خداوند است.

من» حقیقت وجودی هر موجود است که پیش از هر کیسنی و چیستی قرار دارد و شناسنامهٔ اصل هر فرد است که از تعلقات فارغ است. این حقیقت، وراء ثبوت و دون هر تغییر است و مخفی از حواس و ادراکات می‌باشد.

اگر بتوان از بالا به سیر زمان نگاه کرد، امکان مشاهدهٔ همزمان گذشته، حال و آینده وجود دارد. زمان، تجلی خاصی از علم و لباسی بر قامت آن است. با ورود به منطقهٔ علم بدون حجاب، می‌توان فراسوی زمان و مکان رفت، زیرا زمان و مکان، علائم هشدار برای توجه به علم هستند و با رسیدن به خود علم، همهٔ زمان و مکان در آغوش انسان خواهد بود.

وقتی زمان را به عنوان نمایشگر آفرینش‌های متوالی در نظر بگیریم، این حقیقت آشکار می‌شود که نیرویی قاهر بر زمان و مکان وجود دارد. این زمان و مکان تنها الواحی برای نمایش آیات او هستند و خود آن نیروی قاهر، فراسوی زمان و مکان است و بر آن‌ها احاطه دارد.

مراد از حدیث امام علی (ع) سخن بدون تحقیق و یقین است، چه شنیده باشد یا خوانده شده باشد. مهم، اعتماد و یقین به وثاقت منبع خبر است، چه منبع شخص باشد یا نوشته. بالا بردن قوهٔ تشخیص، دقت و توجه ویژه به اخبار و تعقل در جان آن‌ها، یار نیکویی در فهم وثاقت اخبار است.

خواب‌ها صرفا برگرفته از ناخودآگاه و اتفاقات روزمره نیستند؛ روح انسان در خواب به پرواز درمی‌آید و می‌تواند به عوالم بالا سفر کند. توانایی ذهنی تنها بخشی از واردات روحی را شکل می‌دهد و سیر سلوک عرفا فراتر از آن است و به منابع والاتر متصل است.

مقام قاب قوسین یا او ادنائی، فراتر از توان درک انسان زمینی است و ستون فقرات جان او تحمل سنگینی عظمت آن را ندارد. این مقام فراتر از اسماء و صفات الهی قرار دارد و تنها پیامبر اکرم (ص) به آن راه یافتند. بندگان عادی درکی از این عالم نخواهند داشت.

عالم لاهوت آسمان هفتم نیست، بلکه عالمی مجرد و فارغ از مخلوقات است. نهایت رشد معنوی انسان، مقام قاب قوسین یا او ادنی است که بالاتر از لاهوت قرار دارد. عشق الهی، ایستگاه نیست بلکه آغاز حرکتی نوین در بندگی است و جهان اسماء حسنی، آغاز رویش‌های بدیع است.

درک و بهره‌مندی از عوالم دیگر به اندازهٔ افق علم، ظرفیت حکمت و میزان به‌کارگیری آن‌ها در عمل بستگی دارد. همانند رایانه، میزان پردازش و درک انسان از مسائل عالم به رتبهٔ سامانهٔ او وابسته است. شعور و درک افراد در عوالم دیگر نیز متفاوت است و با ارتقاء روح و نور ملکوتی، فهم و بهره‌مندی افزایش می‌یابد. صرف تصور، دلیل حضور نیست و یقین کاذب عامل گمراهی است.

همه موجودات عالم به عدل از فیوضات الهی بهره‌مندند، اما میزان بهره‌مندی هر کس به اختیار و اعمالش بستگی دارد. هرچه موجودی تنومندتر باشد، نیازش به فیض الهی بیشتر است، اما موجودی که کاستی دارد، به اندازهٔ ظرفیت خود از فیض بهره می‌برد. این اصل شامل حضرات معصومین نیز می‌شود.

تکالیف افراد به اندازهٔ توانایی و بهره‌مندی علمی آن‌هاست و نداشتن احاطه علمی در موضوعی، در صورتی که فرد به منبع مورد اعتماد دسترسی نداشته باشد، مجازات ندارد. اما مقاومت در برابر ثقلین یا رفتار عالم عاقل، نشان جهل آشکار است و عذر جاهل پذیرفته نیست.

حکمت راز رسیدن به ذهن خلاق ماورائی است و تا مغز ملکوتی بیدار نشود، خلاقیت آسمانی راه نمی‌افتد. یقین، نیروی ثمر رساندن نبوغ است. نسخهٔ پیشنهادی، نگاه حکیمانه و در طریق یقین است که هوش باطنی را بیدار کرده و آثارش در افکار و اعمال بروز می‌نماید.

برای بهره‌مندی از خزائن الهی و علوم غیبی، باید به تداوم پاکی جسم و جان، مراقبات رحمانی، تمسک خالصانه به قرآن و عترت، تجهیز کامل به عقل و جنودش، و استفاده از راههای میانبر مانند یقین، حکمت، طلب رضا، تقویت ایمان و تقوا پرداخت. دعاهایی مانند دعای بیستم صحیفه سجادیه و دعای سمات نیز راهگشا هستند.

انسان با مدیریت قوای وجودی خود و تمرکز بر لایه‌های مختلف جسمانی و روحانی‌اش، می‌تواند در عوالم مختلف حضور یابد و همزمان در دنیا و ماورای آن زندگی کند. زمان و مکان عالم دنیا تحت حکومت عوالم بالاست و جنبه مادی انسان نیز تنزیلی از جوانب اعلای اوست.

علم الهی ازلی و ابدی است و هیچ آغاز و پایانی ندارد؛ پیش از هر مبدأ و پس از هر معادی وجود دارد. تجلیات این علم، که همان افعال الهی هستند، برای نمایش علم الهی صورت می‌گیرند و نباید با خود علم الهی اشتباه گرفته شوند.

لقاء الله در دنیا به معنای ارتباط خاص بنده با خالق با سامانه دنیوی اوست، در حالی که لقاء الله در آخرت با وجودی آزادتر و رهاتر و خالی از پیکر مادی تلقی می‌شود. لقاء الله در دنیا دیدار کادحانه در راه است و در آخرت دیدار در مقصد؛ دیداری در میان حجب و محدودیت در دنیا و دیداری با کشفیات حجب و رفع حدود در آخرت.