معرفت‌شناسی

پیامبر اسلام (ص) با لباس خاکی برای آبادانی دنیا حضور یافتند و مولا علی (ع) ابوتراب است، یعنی متخصص تبدیل خاک به افلاک و فوق افلاک. وجودی که فلک الافلاک از پرتو نورانی آن خلق شده، در پست‌ترین نقطه عالم هستی برای توسعه انوار الهی به این دنیا وارد شدند.

تجربه، آگاهی است که پس از طی طریق، با صرف سرمایهٔ جان و مال و تحمل رنج در بستر زمان به دست می‌آید و نتایج اعمال، افکار و تصمیمات را آشکار می‌سازد. این فرآیند، حاصل آزمون و خطا و اشتباهات است و در نهایت به تحصیل علم شفاف و خالص منجر می‌شود. حدیث جنود عقل و جهل می‌تواند ابزاری برای کسب تجارب شایسته باشد.

عالم پس از مرگ، آغاز سیر جدید انسان برای کشف حقایق است و با رفع حجاب‌ها، شناخت روح آسان‌تر می‌شود. تلاش‌های علمی و معرفتی انسان در دنیا، نورانیت بیشتری برای رسیدن به شناخت برتر در آن جهان فراهم می‌آورد. برخی افراد ممکن است حتی در همین دنیا به شناخت روح دست یابند.

عروج روح به عوالم بالاتر مانند جبروت و لاهوت به رشد بال و پر روحانی و لاهوتی انسان بستگی دارد. هرچه انسان در بندگی خالص‌تر باشد و از مکتب ثقلین پیروی کند، پروازش ارتقا می‌یابد. سازمان روحی پیچیده است و سلامتی جان، پرواز تمام قوا را رقم می‌زند؛ جسم نیز توانایی پرواز به ملکوت اعلی را دارد، همانطور که پیامبر (ص) به معراج رفتند. طی الارض نیز به معنای طی طریق در ابعاد مخفی است.

عقل جلوه‌ای متعالی از نور خدا و علم، عنصر اعظم عقل است. عقل همچون نیروگاهی عمل می‌کند که با هدایت علم، حقایق هستی، از جمله ارتباط با «الله نور السموات و الارض» را آشکار می‌سازد و دل را برای فهم حقایق روشن می‌کند.

عقل، حقیقت وجودی است که همچون مغز سامانهٔ عظیم محمدی عمل می‌کند و قوای فکر، فهم و دیگر فضایل انسانی را مدیریت و هدایت می‌نماید. اتصال به این شبکهٔ عقلانی، ظرفیت انسان را برای درک حقایق و قرار گرفتن در صراط مستقیم الهی افزایش می‌دهد و مترجم فطرت اوست.

حقیقت آدمی با عناوین مختلفی چون «نفس، من، خود خودش، ماهیت، کینونت، ذات» نامیده می‌شود. این حقیقت، نور، روح، ارواح، قلب، عقل، جسم و اعضا و جوارح را داراست و به عنوان شاهنشاه بدن شناخته می‌شود.

پرهیزکاران، سختی و آسایش را دو کلاس مجزا تلقی می‌کنند که هر دو را با موفقیت کامل به پایان می‌رسانند و خدا را در هر حال حمد می‌کنند. اندوه دل پرهیزکاران پنهان است؛ با وجود حزن قلبی، سیمایشان بشاش و شاد است و حزن خود را آشکار نمی‌کنند. آنها سختی و آسایش را از ناحیه خدا دانسته و لازمه تکمیل بندگی می‌دانند.

دریافت رزق‌های مخصوص ماه محرم، شامل بکاء، زیارت، شفاعت و خون‌خواهی امام حسین (ع)، رزق برائت از دشمنان ایشان و آمادگی برای حضور در لشکر امام زمان (عج) در این ماه بسیار مغتنم است. این روزی‌های الهی در زمان‌های دیگر به راحتی در دسترس نیستند، لذا باید مترصد بود و آن‌ها را از دست نداد.

استدلال برخی عرفا که موجودات را بی‌اساس و دارای استقلال موهوم می‌دانند، موجه نیست. این تصور از مقایسه نادرست وجود خالق و مخلوق و داشتن تصویری مادی از خدا ناشی می‌شود. در حالی که مخلوقات الهی دارای وجود حقیقی هستند و وجود خدا از هرگونه وصف و مقایسه‌ای فراتر است و مزاحمتی برای وجود لایتناهی او ایجاد نمی‌کند.

شناخت خدا تنها و تنها با خود او میسر است، چه مستقیم افاضه معرفت فرماید و چه بواسطه آیاتش. معرفت به آیات نیز تنها با خدای حکیم میسر است، زیرا طریق شناخت خدا با آیات، خود خداست که ما را به آیات و از آیات به آستانه پاک خویش رهنمون می‌شود. دعوت به تفکر در آیات، دعوت به شرکت در کلاس علم الهی است.

پاکی و رشد معنوی وراثتی نیست و کسی آن را از دیگری به ارث نمی‌برد، بلکه هر فردی باید خود به آن دست یابد. هرچند چهارده معصوم (ع) از اصلاب و ارحام پاکی هستند، اما این پاکی به صورت ژنتیکی به فرزندان منتقل نمی‌شود و کسب مکارم اخلاق بر اساس شایستگی خودشان است.

برای تشخیص انحراف اعتقادی، لازم است داوری و قضاوت شخصی را کنار گذاشت، عقاید را مستقل از افراد و پیروانشان بررسی کرد، به روان پژوهی و علت‌یابی رسوخ عقاید پرداخت و از منبع حق که حقیقت را می‌داند، استمداد جست. همچنین باید عقاید را فهرست کرده، بازنگری نمود و در صورت تشکیک، آن‌ها را جدا کرد.

با توجه به اینکه شناخت ذات الهی ممکن نیست، معرفت به خداوند از طریق آیات او حاصل می‌شود. انبیا و سایر معرف‌های الهی، که خودشان آیات الهی هستند، مانند خورشید و اقمارش، راهنما و راهبر برای شناخت دیگر آیات و معارف الهی محسوب می‌شوند و برخی از آن‌ها کلید گشایش معارف‌اند.

انبیا سفیران الهی و کتب آسمانی، راهنمایان مستقیم، سریع و راحت به سوی اهداف عالی بندگی الهی هستند. عالم دنیا محل کسب معرفت و رشد است و انبیا با ابلاغ پیام‌های رحمانی، انسان‌ها را در مسیر صراط مستقیم به سوی خداوند هدایت می‌کنند، هرچند خداوند بی‌واسطه نیز بر بندگانش محیط است.

عقل زمانی حجت است که به معنای حقیقی آن باشد، نه هر شعوری. عقل محبوب‌ترین آفریده خداست و هدایت‌گر فکر و مکارم اخلاقی است. اطاعت از امام، عین اطاعت از خداست و سرپیچی عقل از آن، خلاف مرام عقل است؛ زیرا عقل به قدرت الهی یقین دارد و هیچ امر الهی را محال نمی‌شمارد.

ایمان اولیه به اسلام از طریق دل و فطرت حاصل می‌شود و منحصر به پذیرش قرآن نیست. کسانی که اعجاز قرآن را درک نمی‌کنند یا آن را قبول ندارند، می‌توانند با انطباق باورهای فطری و بدیهی خود با دستورات اسلام، به حقانیت آن پی ببرند.

معرفت الهی محدود به عالم دنیا نیست، بلکه قبل از آن نیز وجود داشته و بعد از آن نیز ادامه خواهد داشت. عقل، چراغ جان است و علم بیکران الهی بر گستردگی معرفت گواهی می‌دهد. آیاتی از قرآن نیز به شناخت افراد در عالم برزخ و قیامت اشاره دارند.

شناخت ذات الهی محال است، اما میزان آگاهی ما به ناشناخته بودن ذات، به شناخت آفریده‌های او بستگی دارد. هرچه بیشتر آیات الهی را بشناسیم، بر علممان افزوده می‌شود و در مقابل، بر وسعت جهلمان نسبت به ذات حق افزوده می‌گردد. علم به جهل خود، علم والایی است و اشراف بر جهل، نشان از رفعت علمی دارد.