معرفت‌شناسی

الهام، دریافت مستقیم مراد الهی بدون واسطهٔ ابزار حسی است که به زبان دل و با حسی متعالی همراه با شور و نشاط درونی حس می‌شود. تشخیص الهامات رحمانی از وسوسه‌های شیطانی با میزان قرار دادن قرآن و عترت ممکن است. در روایات آمده که الهام یافتن به دعا در زمان بلا، نشانهٔ کوتاه شدن آن است.

حق، ذات حق (خدا) است و تنها با او می‌توان تطابق، راستی و درستی را درک نمود. دین خدا نیز از مسیر فطرت معرفی می‌شود و پرتو حق تعالی است، بنابراین دین الهی جدا از حق قابل تصور نیست. قرآن و عترت همان پرتوهای درخشان حق هستند.

انسان در گرو انتخاب خویش است و مسئولیت کامل آثار و تبعات آن را بر عهده دارد. انتخاب، مسیر تاریخ، پیشرفت یا انحطاط را مشخص می‌کند و وجه تمایز موجودات است. عالم ذر یا یوم الست، «عالم انتخاب» بوده که انتخابات در آن، موجب تفاوت موجودات در عالم دنیا شده است. انتخاب هر شخص، شناسنامه اوست و تاثیراتش می‌تواند بین‌العوالم نیز باشد.

خلقت انسان خود هدف است و هر لحظه از آن نقطهٔ شروعی برای مقاصد بالاتر محسوب می‌شود. فهم این هدف نیازمند رسیدن به علم و عقل و حتی تبدیل شدن به آن‌هاست. برای درک عمیق‌تر، به پاسخ‌های ارجاع داده شده مراجعه کنید.

در عالم ذر همه ارواح به توحید، رسالت و ولایت اقرار داشتند، اما عده‌ای با ایمان و عده‌ای منافق بودند. عالم دنیا فرصت جبران و ادامه امتحان است و امکان انحراف یا هدایت وجود دارد. کفر پس از ایمان هراسناک است و توبه کسانی که بر کفر افزوده‌اند پذیرفته نمی‌شود.

جایگاه و محل استقرار هر موجودی در این عالم دنیا مشخص و معین بوده و تنها در محل شایسته خود قرار می‌گیرد. خداوند به آنچه در خشکی و دریاست آگاه است و هیچ برگی از درختی نمی‌افتد مگر اینکه از آن آگاه است و هر چیز نزد او مقدار معینی دارد.

بندگی خداوند در عالم برزخ و بهشت از انسان سلب نمی‌شود، لذا عبادت نیز ادامه خواهد داشت، اما شکل و حال آن متناسب با عالم حیات تغییر می‌کند. نماز در این عوالم حقیقت خود را جلوه‌گر می‌کند و ارتباط خاص بین عابد و معبود با لقاء الله به اوج می‌رسد. عبادت در آخرت بدون زحمت و لذت‌بخش است.

بهشت جای بدی نیست، بلکه مکانی است که تنها افراد خوب می‌توانند وارد آن شوند. بهشت پدر کسی را نمی‌گیرد؛ وقتی عمر کسی به پایان می‌رسد، اگر انسان خوبی باشد وارد بهشت می‌شود و اگر بد باشد وارد جهنم می‌گردد. پایان عمر باعث جدایی از دنیا می‌شود، نه خود بهشت.

شک و یقین از ابتدای خلقت عقل و جهل وجود داشته، اما شکل و شمایلشان به تناسب شرایط و اعصار تفاوت‌هایی داشته است. همانطور که در عصر حاضر شک فراگیرتر از اعصار قبلی دیده می‌شود، یقین اهل ایقین نیز در این عصر چشمگیرتر است و این دو مفهوم همواره در کنار هم بوده‌اند.

حکمت خلقت انسان، عبادت و بندگی است که از طریق اعمالی چون نماز، روزه و جهاد حاصل می‌شود. این عبادت نفعی برای خداوند ندارد بلکه خود بنده از آن سود می‌برد. حیات دنیوی با اختیار انسان رقم می‌خورد، اما هر انتخابی تابع قوانینی است و دنیا صحنه آزمون نهایی است که کلاس آن در آخرت به پایان می‌رسد.

در عالم هستی هیچ اتفاقی بدون حساب و کتاب خاصی تحقق نمی‌یابد و هر حادثهٔ کوچک و بزرگی از مجرای علم، مشیت، اراده، تقدیر و قضای الهی می‌گذرد. هرچه به انسان می‌رسد، چه خیر و چه شر، از جانب خداوند است و از خط امضای او گذر کرده است.

علم یک نور واحد است که شعبات مختلفی دارد و همه هماهنگ و یکپارچه هستند. پراکندگی علوم زمانی رخ می‌دهد که مدیریت آن از ناحیه عقل صورت نگیرد و با جهلیات مخلوط شود. علوم امروزی غالبا جهلیاتی با لعاب علم هستند که راه بندگی را تنگ می‌کنند و وحدت خود را از دست داده‌اند.

مبانی پاسخگویی به سوالات بر پایهٔ زبان عقل، نصوص قرآنی و احادیث متواتر استوار است. استدلال عقلی مشترک‌ترین زبان است و قرآن و احادیث، مبانی مشترک مسلمانان هستند. بررسی اسناد روایی نیز برای وثاقت حدیث مهم است، اما جوهر روایی باید استخراج شود. هدف نهایی، رسیدن به حقیقت و کسب تایید قلبی مخاطب است.

در زمان بیداری، چشم اطلاعات را دریافت و مغز آن‌ها را پردازش کرده و به تصاویر تبدیل می‌کند. هنگام خواب، روح به گشت و گذار می‌پردازد و مغز اطلاعات دریافتی را به زبان دنیوی ترجمه و به صورت تصاویر نمایان می‌سازد. دل آدمی مانند رایانه‌ای عمل می‌کند که پردازشگر و نمایشگر اصلی در آن قرار دارد. هنگام مرگ، روح با ترک بدن مادی، با بدن مثالی وارد عالم برزخ می‌شود.

تمام موجودات به تکوین در برابر خالق بی‌همتا خاضع و خاشع هستند. اگرچه انسان با اختیار خود می‌تواند مطیع یا سرکش باشد، اما حتی سرکشی او نیز خارج از علم، مشیت، اراده، تقدیر و قضا و امضای الهی نیست و هیچ فعلی بدون اذن الهی تحقق نمی‌یابد.

تغییر صفات باطنی انسان می‌تواند منجر به تغییر تقدیرات الهی شود، اما این موضوع به چگونگی تعریف «تقدیر» بستگی دارد. اگر تقدیر را علم نهایی و قطعی الهی بدانیم، تغییرناپذیر است. اما اگر آن را منظره‌ای از علم الهی در نظر بگیریم که با بداء الهی و مشروط به اعمال و دعا قابل تغییر است، آنگاه تغییر صفات باطنی می‌تواند تقدیرات را دگرگون کند.

مفهوم شرق و غرب در عالم هستی، فراتر از کره زمین، با سنجش موقعیت نسبت به ستارگان، کهکشان‌ها، یا افق عوالم بالا معنا می‌یابد. شرق و غرب واقعی نسبت به مبدأ و معاد عالم هستی چهره دیگری پیدا می‌کند و رسول اکرم (ص) خورشید واقعی عالم هستند که افق اعلای هر آفریده‌ای با نور جمال ایشان مشخص می‌شود.

رسیدن به مقام تصدیق و یقین نیازمند دل پاک و انتخاب احسن است. برای یافتن حق باید از جادهٔ اسلام راهی کوی صدق شد و چهار ستون یقین را محکم کرد: شوق بهشت، ترس از آتش، زهد در دنیا و ترقب مرگ. تصدیق، یقین خالص شده و مرحلهٔ اعلای آن است که با عقل و تفکر و تحقیق حاصل می‌شود و در کردار نمود پیدا می‌کند.

معصومین علیهم السلام از جزئیات عالم الست بی‌خبر نیستند، چرا که خودشان وقایع نگار آن عالم و از مواد میثاق آن بوده‌اند. فراموشی میثاق در هنگام تولد به دلیل زجر فرشته‌ای است که باعث ترس و گریه نوزاد می‌شود.

فراموشی وقایع یوم الست به خاطر مصلحت و حکمت الهی است، اما آثار و معارف آن عالم در جان آدمی مخفی نیست و با تعقل در قرآن می‌توان به جزئیات آن دست یافت. معرفت همچون شیرینی عسل حس می‌شود، حتی اگر از جزئیات آن بی‌خبر باشیم.