معرفت‌شناسی

هبوط آدم تنبیه بود، اما نقشه هدایت و مسیر بازگشت به جایگاه قبلی و حتی بالاتر به او عطا شد. اگر هبوط اتفاق نمی‌افتاد، بشر همچنان در آزمون بندگی شرکت می‌کرد، هرچند شکل و مواد امتحانی متفاوت بود.

منظور از دانش بدن‌ها در سخن پیامبر (ص) که در کنار دانش دین‌ها قرار گرفته، می‌تواند علومی چون طب، انسان‌شناسی، معرفت نفس و سایر علومی باشد که به شناخت جسم و روح انسان و نحوهٔ ادارهٔ آن می‌پردازد.

شانس واقعیت خارجی ندارد و هر اتفاقی در عالم از مسیر علم، خواست، اراده، تقدیر و امضای الهی می‌گذرد. تقدیر الهی قبل از قضا است؛ تقدیر هندسه وقایع و قضا حکم تحقق آن است. در قضا امکان بداء وجود دارد، اما در امضا خواست خدا بر تحقق جریان می‌یابد. در انجام تکالیف بندگی، اختیار انسان به تنفیذ خدا رسیده و جبر وجود ندارد.

زمان پدیده‌ای اسرارآمیز است که درک حقیقت آن دشوار است. بسط ادراک انسان توسط خالق و اشراف علمی او به ابعاد زمان، بسط زمانی نامیده می‌شود و سیر و حرکت در این بستر، طی زمان است که تنها با ارتباط عالی با پروردگار حاصل می‌شود. این مفاهیم به درک ادراکی انسان از زمان اشاره دارند.

روح انسان پس از مرگ وارد بدن مثالی می‌شود که حالتی بین ماده و روح دارد و همان خصوصیات دنیوی را حفظ می‌کند. امکان تغییر، رشد و کسب معرفت در این بدن وجود دارد و کودکان و معلولان پس از طی مراحل و آزمون‌هایی، سرنوشتشان مشخص می‌شود. روایاتی از امام صادق و امام باقر (ع) به این موضوع اشاره دارند.

ماهیت را می‌توان به فهم موجودات از تقدیر الهی تفسیر نمود. تقدیر الهی ترسیم حد و حدود موجودات توسط خالق هستی است و امری حقیقی است، نه اعتباری و ذهنی. وقتی مشیت و تقدیر الهی بر ایجاد موجودی تعلق می‌گیرد، ذات آن پدیده وجود پیدا می‌کند.

وجود در واقع ظهور مشیت و ارادهٔ الهی در دل و جان آدمی است. مشیت و ارادهٔ الهی اصل و ریشه و جوهر خلقت است و انتهای معرفت انسان از مشیت الهی فهمی را می‌آفریند که به «وجود» تفسیر می‌شود. هستی معادل فارسی وجود است.

نور، تاریکی و جهل را می‌زداید و جمال علم را هویدا می‌سازد. هر ابزاری که ما را به لذت و زیبایی برساند، حکم نور را دارد. امواج دریافتی توسط چشم، کاشف اسرار و حامل اطلاعات هستند. اطلاق تاریکی بر نور، صرفا برای بیان مقصد بوده و حقیقت آن ممکن است متفاوت باشد.

لذت غذا در ذات آن نیست، بلکه غذا آدرس لذات را دارد و ذائقه انسان آن را تفسیر می‌کند. شن و ماسه نیز اطلاعاتی دارند اما ذائقه انسان با آن‌ها آشنا نیست و گیاه آن را به شکلی دیگر تبدیل می‌کند. تفکر به لیموترش، اطلاعات بایگانی‌شده را بازآوری می‌کند و ذائقه، آزمایشگاهی برای کشف رموز غذاست.

غذا مانند نرم‌افزاری است که در سخت‌افزار ذائقه انسان راه‌اندازی می‌شود و شیرینی و لذت در نهاد انسان ادراک می‌گردد. غذاها پیام‌آور لذت از جانب خدا هستند و دل بیدار آن را دریافت می‌کند. هر آفریده‌ای بنا به لیاقت خود رموزی دارد و هرچه لایق‌تر باشد، تبدیل به نرم‌افزارهای لذت، شادی و نور می‌شود.

هر شیئی در این عالم دارای ماهیت و هویت مستقلی است که با درک ادراک‌کننده تغییر نمی‌یابد. وجود اشیاء همان مشیت، اراده، تقدیر، قضا و امضای الهی بر آن‌هاست و تفکیک ماهیت از وجود امری باطل است، زیرا خالق اشیاء را با حقیقت آفریده است.

لذت، حسی از حواس و درکی از معارف است که بخشی از حقایق اشیاء را در بر می‌گیرد. لذات دنیوی تنزیلی از خزینه لذات بوده و تنها نشانی از آن هستند. لذت، آفریده‌ای کوچک از خداوند است و با توکل بر او می‌توان تجارب بیشتری کسب کرد.

صوت امواج اطلاعاتی هستند که توسط گوش دریافت و پردازش شده و شنوایی حاصل می‌شود. شنوایی در واقع نوری باطنی است که پرده از حقایق برمی‌دارد و صدا، صوت باطنی آدمی است. این نور صوتی باطنی، بخش خاصی از حقایق را آشکار می‌کند.

تعیین اولین عالم و ترتیب دقیق آن دشوار است، زیرا علم قلیل یافتن این امر خطیر را ناممکن می‌سازد. عالم نشأتی از شئونات خلقت است و آفرینش الهی اشکال مختلفی دارد، از جمله خلق، جعل و امر. مواردی چون اسماء حسنا، نور، آب، عقل، لوح، قلم، حجاب و روح می‌توانند جزء اولیات محسوب شوند، اما حساب دقیق آن نزد خداوند متعال است.

نقشهٔ کل عالم نه تنها در وجود ما، بلکه در جان هر ذره‌ای وجود دارد. تفسیر این نقش در جان آدمی برجسته‌تر است، زیرا خداوند ما را گرامی داشته و علم هستی و فراتر از آن در جان ماست. این بدان معناست که «دوای تو در توست، پس نمی‌بینی و درد تو از جانب توست، پس درنمی‌یابی».

سیر در اسماء حسنای الهی به معنای معرفت و بهره‌مندی از آثار آن‌هاست. این سیر، ورود به مغز حقایق عالم هستی، جان جان عالم، و حرکت به سوی مبدأ المبادی و کمال نهایی است. این سلوک، در واقع سیر در شهر علم و جهان محمد و آل محمد (ص) است.

درک انسان از هستی همواره تفسیری است و حقیقت آن زمانی آشکار می‌شود که انسان به اصل و ریشهٔ وجود خود و اتصال آن به مبدأ عالم برسد. خزائن همه چیز نزد خداست و ما جز به اندازهٔ معلوم آن را دریافت نمی‌کنیم. خداوند در قرآن می‌فرماید: «و إن من شیء إلا عندنا خزائنه و ما ننزله إلا بقدر معلوم» و «أ و لم ینظروا فی ملکوت السماوات و الأرض و ما خلق الله من شیء».

هر انسانی در برابر جهل خود مسئولیت صد در صدی دارد، زیرا امکان اختیار عقل و علم به او داده شده است. جهل زمانی معنا می‌یابد که نسبت به علم بی‌توجه باشیم و چراغ عقل خاموش نشود، مگر آنکه مرتکب عملی خلاف فطرت خویش شویم.

برای رهایی از خواب‌های آشفته، مراقبت بر اعمال روزانه، محاسبه نفس قبل از خواب، توبه از گناهان، شکر نیکی‌ها و عبادات، مداومت بر اذکار و مناجات، و قرائت قرآن توصیه شده است. خواب باید با نیت عبرت و دوری از تمایلات نفسانی باشد و نباید مانع ادای فرائض دینی شود.

فلسفه راهی جدا از دین دارد و گاهی به عنوان موازی‌کاری با دین و ایجاد رقابت با آن شکل گرفته است. استفاده از اصطلاحات فلسفی بر اساس مبانی خود فلسفه است، نه لزوما بر اساس متون دینی. روش و متد فلسفه ممکن است باعث سردرگمی و ایجاد تشکیک شود، اما این به معنای رد کلی آن نیست.