معرفت‌شناسی

تمام موجودات به تکوین در برابر خالق بی‌همتا خاضع و خاشع هستند. اگرچه انسان با اختیار خود می‌تواند مطیع یا سرکش باشد، اما حتی سرکشی او نیز خارج از علم، مشیت، اراده، تقدیر و قضا و امضای الهی نیست و هیچ فعلی بدون اذن الهی تحقق نمی‌یابد.

تغییر صفات باطنی انسان می‌تواند منجر به تغییر تقدیرات الهی شود، اما این موضوع به چگونگی تعریف «تقدیر» بستگی دارد. اگر تقدیر را علم نهایی و قطعی الهی بدانیم، تغییرناپذیر است. اما اگر آن را منظره‌ای از علم الهی در نظر بگیریم که با بداء الهی و مشروط به اعمال و دعا قابل تغییر است، آنگاه تغییر صفات باطنی می‌تواند تقدیرات را دگرگون کند.

مفهوم شرق و غرب در عالم هستی، فراتر از کره زمین، با سنجش موقعیت نسبت به ستارگان، کهکشان‌ها، یا افق عوالم بالا معنا می‌یابد. شرق و غرب واقعی نسبت به مبدأ و معاد عالم هستی چهره دیگری پیدا می‌کند و رسول اکرم (ص) خورشید واقعی عالم هستند که افق اعلای هر آفریده‌ای با نور جمال ایشان مشخص می‌شود.

رسیدن به مقام تصدیق و یقین نیازمند دل پاک و انتخاب احسن است. برای یافتن حق باید از جادهٔ اسلام راهی کوی صدق شد و چهار ستون یقین را محکم کرد: شوق بهشت، ترس از آتش، زهد در دنیا و ترقب مرگ. تصدیق، یقین خالص شده و مرحلهٔ اعلای آن است که با عقل و تفکر و تحقیق حاصل می‌شود و در کردار نمود پیدا می‌کند.

معصومین علیهم السلام از جزئیات عالم الست بی‌خبر نیستند، چرا که خودشان وقایع نگار آن عالم و از مواد میثاق آن بوده‌اند. فراموشی میثاق در هنگام تولد به دلیل زجر فرشته‌ای است که باعث ترس و گریه نوزاد می‌شود.

فراموشی وقایع یوم الست به خاطر مصلحت و حکمت الهی است، اما آثار و معارف آن عالم در جان آدمی مخفی نیست و با تعقل در قرآن می‌توان به جزئیات آن دست یافت. معرفت همچون شیرینی عسل حس می‌شود، حتی اگر از جزئیات آن بی‌خبر باشیم.

هبوط آدم تنبیه بود، اما نقشه هدایت و مسیر بازگشت به جایگاه قبلی و حتی بالاتر به او عطا شد. اگر هبوط اتفاق نمی‌افتاد، بشر همچنان در آزمون بندگی شرکت می‌کرد، هرچند شکل و مواد امتحانی متفاوت بود.

منظور از دانش بدن‌ها در سخن پیامبر (ص) که در کنار دانش دین‌ها قرار گرفته، می‌تواند علومی چون طب، انسان‌شناسی، معرفت نفس و سایر علومی باشد که به شناخت جسم و روح انسان و نحوهٔ ادارهٔ آن می‌پردازد.

شانس واقعیت خارجی ندارد و هر اتفاقی در عالم از مسیر علم، خواست، اراده، تقدیر و امضای الهی می‌گذرد. تقدیر الهی قبل از قضا است؛ تقدیر هندسه وقایع و قضا حکم تحقق آن است. در قضا امکان بداء وجود دارد، اما در امضا خواست خدا بر تحقق جریان می‌یابد. در انجام تکالیف بندگی، اختیار انسان به تنفیذ خدا رسیده و جبر وجود ندارد.

زمان پدیده‌ای اسرارآمیز است که درک حقیقت آن دشوار است. بسط ادراک انسان توسط خالق و اشراف علمی او به ابعاد زمان، بسط زمانی نامیده می‌شود و سیر و حرکت در این بستر، طی زمان است که تنها با ارتباط عالی با پروردگار حاصل می‌شود. این مفاهیم به درک ادراکی انسان از زمان اشاره دارند.

روح انسان پس از مرگ وارد بدن مثالی می‌شود که حالتی بین ماده و روح دارد و همان خصوصیات دنیوی را حفظ می‌کند. امکان تغییر، رشد و کسب معرفت در این بدن وجود دارد و کودکان و معلولان پس از طی مراحل و آزمون‌هایی، سرنوشتشان مشخص می‌شود. روایاتی از امام صادق و امام باقر (ع) به این موضوع اشاره دارند.

ماهیت را می‌توان به فهم موجودات از تقدیر الهی تفسیر نمود. تقدیر الهی ترسیم حد و حدود موجودات توسط خالق هستی است و امری حقیقی است، نه اعتباری و ذهنی. وقتی مشیت و تقدیر الهی بر ایجاد موجودی تعلق می‌گیرد، ذات آن پدیده وجود پیدا می‌کند.

وجود در واقع ظهور مشیت و ارادهٔ الهی در دل و جان آدمی است. مشیت و ارادهٔ الهی اصل و ریشه و جوهر خلقت است و انتهای معرفت انسان از مشیت الهی فهمی را می‌آفریند که به «وجود» تفسیر می‌شود. هستی معادل فارسی وجود است.

نور، تاریکی و جهل را می‌زداید و جمال علم را هویدا می‌سازد. هر ابزاری که ما را به لذت و زیبایی برساند، حکم نور را دارد. امواج دریافتی توسط چشم، کاشف اسرار و حامل اطلاعات هستند. اطلاق تاریکی بر نور، صرفا برای بیان مقصد بوده و حقیقت آن ممکن است متفاوت باشد.

لذت غذا در ذات آن نیست، بلکه غذا آدرس لذات را دارد و ذائقه انسان آن را تفسیر می‌کند. شن و ماسه نیز اطلاعاتی دارند اما ذائقه انسان با آن‌ها آشنا نیست و گیاه آن را به شکلی دیگر تبدیل می‌کند. تفکر به لیموترش، اطلاعات بایگانی‌شده را بازآوری می‌کند و ذائقه، آزمایشگاهی برای کشف رموز غذاست.

غذا مانند نرم‌افزاری است که در سخت‌افزار ذائقه انسان راه‌اندازی می‌شود و شیرینی و لذت در نهاد انسان ادراک می‌گردد. غذاها پیام‌آور لذت از جانب خدا هستند و دل بیدار آن را دریافت می‌کند. هر آفریده‌ای بنا به لیاقت خود رموزی دارد و هرچه لایق‌تر باشد، تبدیل به نرم‌افزارهای لذت، شادی و نور می‌شود.

هر شیئی در این عالم دارای ماهیت و هویت مستقلی است که با درک ادراک‌کننده تغییر نمی‌یابد. وجود اشیاء همان مشیت، اراده، تقدیر، قضا و امضای الهی بر آن‌هاست و تفکیک ماهیت از وجود امری باطل است، زیرا خالق اشیاء را با حقیقت آفریده است.

لذت، حسی از حواس و درکی از معارف است که بخشی از حقایق اشیاء را در بر می‌گیرد. لذات دنیوی تنزیلی از خزینه لذات بوده و تنها نشانی از آن هستند. لذت، آفریده‌ای کوچک از خداوند است و با توکل بر او می‌توان تجارب بیشتری کسب کرد.

صوت امواج اطلاعاتی هستند که توسط گوش دریافت و پردازش شده و شنوایی حاصل می‌شود. شنوایی در واقع نوری باطنی است که پرده از حقایق برمی‌دارد و صدا، صوت باطنی آدمی است. این نور صوتی باطنی، بخش خاصی از حقایق را آشکار می‌کند.

تعیین اولین عالم و ترتیب دقیق آن دشوار است، زیرا علم قلیل یافتن این امر خطیر را ناممکن می‌سازد. عالم نشأتی از شئونات خلقت است و آفرینش الهی اشکال مختلفی دارد، از جمله خلق، جعل و امر. مواردی چون اسماء حسنا، نور، آب، عقل، لوح، قلم، حجاب و روح می‌توانند جزء اولیات محسوب شوند، اما حساب دقیق آن نزد خداوند متعال است.