معرفت‌شناسی

مفهوم وجود، با وجود بدیهی بودن، می‌تواند از مبهم‌ترین مفاهیم باشد. همانطور که ماهی در آب به دنبال آب می‌گردد و با گل‌آلود کردن آن، درکش را دشوارتر می‌کند، تلاش برای فهم وجود نیز می‌تواند به ابهام آن بیفزاید. بنابراین، بدیهی بودن مفهوم وجود خالی از خطا نیست.

واقعیت وجود انسان در عالم بیرون است. عالم ذهن محل صورت‌نگاری تصاویر عالم خارج است و درک کامل موجود خارجی زمانی حاصل می‌شود که مدرک تمام علائم و نشانه‌های آن را به طور کامل دریابد.

نمی‌توان به طور دقیق درباره قد انسان اولیه سخن گفت، اما با توجه به انبساط فضا، تغییر جاذبه و سرعت، تغییراتی در اندام‌ها رخ داده و ممکن است قد انسان‌ها درازتر شده باشد. همچنین، نژاد انسان قبل از آدم ابوالبشر با انسان امروزی متفاوت بوده و قد و قواره آن‌ها نیز فرق داشته است.

وجه تمایز انسان با حیوانات، روح الایمان است. اگرچه همه موجودات، چه به تکوین و چه به تشریع، حامد خدا هستند، اما مقام تحمیدشان متفاوت است. تنها حمدی که با مشایعت روح الایمان باشد، می‌تواند وجه امتیاز تلقی شود. حمد تام مختص معصومان است و درک کلیات و جزییات امور در حد حدود حیوانی میان انواع جانوران ظهور دارد.

نهی از تفکر در ذات الهی علاوه بر محدودیت عقل انسان، به دلیل نامحدود بودن ذات حق تعالی است. هر مخلوقی محدود است و نمی‌تواند نامحدود را درک کند. حتی اهل بیت (ع) نیز ذات حق را درک نکرده‌اند و در چنین مواردی باید سکوت کرد.

تنها رزق انسان مقسوم است، هرچند که در کنار رزق مقسوم، رزق مطلوب و مفضول نیز وجود دارد. علم و آگاهی الهی به تمام ابعاد زمان، ربطی به قسمت ندارد و اشتباهات در تصمیم‌گیری را نمی‌توان با قسمت و قضای الهی توجیه کرد.

مخلوق نمی‌تواند فعل یا حرکتی را ابتدا کند، زیرا ابتدای هر موجودی صفر است و نیازمند مبدأ، ذارء، باریء، خالق و محرک است. هر لحظه موجودات برای لحظات بعدی خود مبدأ هستند و در حکم صفر حرکتی قرار می‌گیرند. این نکته رمزی است که عقول عالم توان گشودنش را ندارند.

وقتی گفته می‌شود آیات بر خداوند دلالت می‌کنند، منظور این است که آیات نشانه‌هایی هستند که خالق، آنها را به خود معرفی می‌کند تا آیه به معرفت نفس برسد و از این راه به معرفت رب دست یابد. معرفت الهی امری فطری است و آیات تنها وسیله‌ای برای یادآوری هستند، همانطور که در قرآن و نهج‌البلاغه نیز به نقش انبیاء به عنوان یادآوری‌کننده اشاره شده است.

آیه، نشانه‌ای است که خداوند آن را به خود معرفی می‌کند تا آیه به معرفت نفس دست یابد و از طریق آن به معرفت رب برسد. معرفت نفس به معنای علم و آگاهی است که انسان از تعلیمات الهی دریافت می‌کند. خداوند معلم است و انسان متعلم اوست؛ کسی که در کلاس درس معرفت نفس نمره قبولی بگیرد، به معرفت پروردگارش دست می‌یابد.

شعور موجود در حیوانات و جمادات با عقل انسان متفاوت است. عقل انسان همراه با شهوت است و اگر عقل بر شهوت غلبه کند، انسان از فرشتگان برتر می‌شود. اما حیوانات شهوت دارند و فاقد عقل هستند، و جمادات نیز در سطحی پایین‌تر از حیوانات شعور دارند. بنابراین، این شعور به معنای عقل نیست.

معرفت خدا از جانب خداوند به انسان عطا می‌شود و انسان در تحقق آن نقشی ندارد، اما وظیفه انسان پذیرش و تسلیم در برابر این معرفت است. این معرفت مانند نوری است که انسان باید با گشودن سینه خود از آن بهره‌مند شود و آن را در وجودش بارور سازد، همچنان که در کسب روزی تلاش می‌کند.

تفاوت اصلی میان تصور کردن و تفکر کردن در این است که نفس آدمی توانایی تصویرگری و ایجاد تصور را دارد، در حالی که فکر آدمی ماهیتی جستجوگر دارد و به دنبال کشف و تحلیل است. در تمرینات اندیشه‌ای، بسته به هدف، ممکن است از هر دو استفاده شود، اما ماهیت آن‌ها متفاوت است.

شناخت ذات یک چیز، مانند کلیدهای کیبورد، به اراده و علم خداوند بستگی دارد. خداوند علم اسماء را به آدم آموخت و فهم انسان تا سقف آفریده‌های خدا بالا می‌رود. تفاوت خداشناسی با شناخت اشیاء در این است که علم انسان محدود به مخلوقات است، اما علم خداوند نامحدود است.

خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند. انسان در پذیرش عقل و توانایی‌های خاص خود در عالم ذر و قبل از آن مختار بوده است. این انتخاب‌ها همراه با امکانات ویژه‌ای است که دریافت کرده و بر اساس آن مورد محاسبه قرار می‌گیرد.

فطرت در همه انسان‌ها ثابت و غیرقابل تغییر است، اما ممکن است با غبار غفلت پوشیده شود. کودک، محصول حیات ذری است و ارواح عالم ذر دارای درجات مختلفی از طیب و خبث بوده‌اند. بنابراین، پاکی کودک مطلق نیست و به انتخاب‌های او در عالم ذر بازمی‌گردد.

قیامت صغری به عالم برزخ و قیامت کبری به عالم آخرت (پس از زنده شدن) اطلاق می‌شود. هیچ فاصله زمانی یا مکانی بین دنیا و آخرت وجود ندارد؛ بلکه آنچه رخ می‌دهد، برطرف شدن حجاب‌های دنیا و بیداری حس ماورایی است. در واقع، آخرین لحظه حیات دنیوی و ورود به عالم برزخ پیوستگی دارد و متوفی از قید زمان مادی رها می‌شود.

امانت عالم ذر، ابلاغ ولایت رسول خدا (ص) و ائمه (ع) است. با این حال، شواهدی نشان می‌دهد که اختیار انسان پیش از عالم ذر بوده است، زیرا پاسخ «الست بربکم» با اختیار داده شده است. برای جزئیات بیشتر به مطالب قبلی درباره عالم ذر مراجعه شود.

قیامت صغری به عالم برزخ و قیامت کبری به عالم آخرت (پس از زنده شدن) اطلاق می‌شود. هیچ فاصله زمانی یا مکانی بین دنیا و آخرت وجود ندارد؛ بلکه آنچه رخ می‌دهد، برطرف شدن حجاب‌های دنیا و بیداری حس ماورایی است. در واقع، آخرین لحظه حیات دنیوی و ورود به عالم برزخ پیوستگی دارد و متوفی از قید زمان مادی رها می‌شود.

روح انسان از عوالم بالا و دارای شأن و منزلت رفیع است، اما این برتری به معنای جدایی از قدرت مطلق پروردگار نیست؛ چرا که سیطره و سلطنت خداوند بر ماده و غیرماده حاکم است. ماده و غیرماده سطوح ارتعاشی متفاوتی دارند و ماده با ارتقای سطح ارتعاش به غیرماده تبدیل می‌شود.

انسان در دل خود زندگی می‌کند و دل با نور ایمان شخصیت و هویت می‌یابد. اگر روح الایمان حیات‌بخش جان و عقل روشنی‌بخش دل باشد، انسان در عالم بالا جولانگاه خواهد داشت. اما اگر تابع هوای نفس باشد، در تنگنای نفس اماره گرفتار و محبوس خواهد بود.