معرفت‌شناسی

انسان در دل خود زندگی می‌کند و دل با نور ایمان شخصیت و هویت می‌یابد. اگر روح الایمان حیات‌بخش جان و عقل روشنی‌بخش دل باشد، انسان در عالم بالا جولانگاه خواهد داشت. اما اگر تابع هوای نفس باشد، در تنگنای نفس اماره گرفتار و محبوس خواهد بود.

نگاه به علم باید به سوی علم تقوا و یقین باشد که معرفت نفس و در نهایت معرفت پروردگار را به همراه دارد. ارزش زمان نیز در عمل به دانسته هاست، زیرا اندکی علم نیازمند عمل بسیار است و علم بدون عمل زیانبار است.

کودکانی که در سنین پایین از دنیا می‌روند، در عالم برزخ پرورش یافته و بر اساس کتاب فطرتشان مورد امتحان قرار می‌گیرند. جایگاه کودکان شیعه ویژه است و تحت نظارت حضرت زهرا (س) و ابراهیم (ع) قرار دارند.

در روز قیامت، انسان با تمام علوم، معرفت‌ها، نیات، افکار و اعمالی که در دنیا آموخته و انجام داده است، حاضر می‌شود. اعضا و جوارح او به اعمالش اقرار می‌کنند و این نشان از آگاهی کامل او از اندوخته‌های دنیوی‌اش دارد، همانطور که در قرآن آمده است انسان بر اعمال خود بصیر است.

بر اساس حدیثی از امام رضا (ع)، در روز غدیر، خداوند ولایت (امیرالمؤمنین) را بر آسمان‌ها و کوه‌ها عرضه کرد و سه کوه به آن اقرار کردند. این عرضه می‌تواند در عالم ذر نیز رخ داده باشد، چرا که در عوالم دیگر نیز روزی به نام غدیر وجود داشته است.

قلب مؤمن، عرش الهی است و می‌تواند عالم را در بر بگیرد. همانطور که کرسی الهی هفت آسمان و زمین را در برگرفته و عرش الهی از آن بزرگتر است، قلب مؤمن نیز می‌تواند این عوالم را در وجود خود جای دهد. بنابراین، انسان کامل که قلبش عرش الهی است، سرزمین عرش، کرسی و هفت آسمان را در وجود خود دارد.

جهلی که در مقابل عقل قرار می‌گیرد، امری عدمی نبوده بلکه وجودی است و اطلاق «شیء» بر آن بلااشکال است. هر چیزی اصالتا پاک و نیکوست و زشتی و پلیدی اساسا با اطاعت و عدم اطاعت از پروردگار تعریف می‌گردد. هویت جهل و پلیدی آن پس از سرپیچی از فرمان الهی شکل گرفته است.

انسان با تمام ارکان وجودی خود، از جمله روح و جسم، در روز قیامت محشور خواهد شد. قرآن کریم با آیاتی متعدد بر حضور جسمانی در محشر تأکید دارد. دلایلی که برخی برای انکار معاد جسمانی مطرح می‌کنند، مانند محال بودن اعاده معدوم یا شبهه آکل و مأکول، با بررسی‌های دقیق علمی و عقلی رد می‌شوند و حقیقت معاد، بازسازی و بازگشت جسم به همراه روح است.

حسن و قبح ذاتی عقل است و عقل به عنوان نماینده خدا در دل، ملاک اصلی تشخیص حقایق و مکارم است. این عقل که همان فطرت آدمی است، خطا نمی‌کند و تاییدات رسول خدا و کتاب خدا با آن میسر است. عقل راه انداز فطرت است و شرع آیینه عقل و عقل آیینه شرع است.

تفکر در ذات الهی ممنوع است و روایات بر پرهیز از آن تأکید دارند. اشکال اصلی در این است که برخی اسم باریتعالی را ذات خدا تلقی کرده و به تفکر در آن می‌پردازند. امام باقر (ع) فرموده‌اند: «در خلق خدا سخن گویید و در خدا سخن مگویید؛ زیرا سخن گفتن در خدا، جز سرگردانی ثمری ندارد».

راز دست‌یابی انسان به تمام ابعاد عالم، در اتصال به مرکز علم و دانش نهفته است که به آن توسل گفته می‌شود. برای بهره‌مندی کامل از این ابزار الهی، لازم است فرد به علوم مربوط به آن واقف باشد.

انسان همزاد جنی ندارد، اما همراه او هم فرشته و هم شیطان وجود دارد که هر دو او را به سوی خود دعوت می‌کنند. فرشتگان حافظ انسان را از شیاطین و آفات حفظ می‌کنند و تنها کسانی که به علوم غریبه روی می‌آورند، راه را برای ورود اجنه باز می‌کنند.