کلام و عقاید

نمی‌توان موجودات را به سادگی به ترتیب انسان، فرشته، اجنه و حیوانات قرار داد؛ زیرا هر دو گروه انسان و جن مکلف هستند و انسان با مدیریت شهوت می‌تواند از فرشتگان برتر شود. همچنین رتبه بدن جنی از انسان بالاتر ذکر شده است. مراتب وجودی شامل لاهوتی، جبروتی، کلکوتی و ناسوتی است.

جنس فرشتگان از نور است و ابلیس نیز از این جنس بوده و استثنا نبوده است. ابلیس با کسب مقامات بندگی، عوالم ملکوتی و امتیازات فرشتگان را طی کرده بود و به همین دلیل در میان فرشتگان جایگاهی داشت.

حلم به معنای خودداری نفس و طبیعت از هیجان و خشم است و گاهی به عقل تفسیر می‌شود، زیرا از لوازم عقل است. خردمند کسی است که تفکر زایا و بارور داشته باشد و بتواند نفس خود را کنترل کند، نه اینکه صرفا در محدوده تفکرات دیگران حرکت کند.

شعور موجود در حیوانات و جمادات با عقل انسان متفاوت است. عقل انسان همراه با شهوت است و اگر عقل بر شهوت غلبه کند، انسان از فرشتگان برتر می‌شود. اما حیوانات شهوت دارند و فاقد عقل هستند، و جمادات نیز در سطحی پایین‌تر از حیوانات شعور دارند. بنابراین، این شعور به معنای عقل نیست.

معرفت خدا از جانب خداوند به انسان عطا می‌شود و انسان در تحقق آن نقشی ندارد، اما وظیفه انسان پذیرش و تسلیم در برابر این معرفت است. این معرفت مانند نوری است که انسان باید با گشودن سینه خود از آن بهره‌مند شود و آن را در وجودش بارور سازد، همچنان که در کسب روزی تلاش می‌کند.

سن شیعیان از سن فرشتگان بالاتر است، زیرا شیعیان واقعی به مبدأ خلقت نزدیک‌ترند و حتی قبل از خلقت فرشتگان وجود داشته‌اند. حضرات معصومین (ع) استادان دانشگاه ذکر و تسبیح بودند و ملائک دانشجویان آن دانشگاه اعظم محسوب می‌شوند.

آیات عظما (معصومین) قلهٔ آفرینش و رویش هستی و اصل حیات هستند. جایگاهشان صفر مطلق آفرینش در برابر ذات غیر قابل وصف الهی است و بقیه عالم هستی ظل همین آیات عظما و سایه‌های صفر هستند. این همان تفسیر مناجات «أنت الباقی و أنا الفانی» است.

عالم اسماء حسنا، محدودیت و ابعاد عوالم پایین‌تر را ندارد و نسبت به آن‌ها نامحدود است، اما در برابر ذات حق محدود بوده و هیچ نمودی ندارد. بنابراین، اسم خداوند می‌تواند فاقد حد و محدودیت ظاهری باشد، زیرا از جنس عالم ماده نیست.

روایاتی از امام زمان (عج) و امام رضا (ع) به جایگاه و منزلت فقیه در عصر غیبت اشاره دارند. امام زمان (عج) می‌فرمایند که علما وارثان انبیا هستند و امام رضا (ع) منزلت فقیه را در این زمان، همچون منزلت انبیا در بنی‌اسرائیل دانسته‌اند.

تقسیم‌بندی قوای نفس در توحید مفضل شامل محرک‌های زیست‌شناختی مانند گرسنگی و شهوت و همچنین قوای بدنی مانند جاذبه، ماسکه، هاضمه و دافعه است. این متن همچنین به قوای فکری مانند تفکر، وهم، عقل و حافظه اشاره می‌کند و اهمیت هر یک را در زندگی انسان بیان می‌دارد.

فطرت در انسان شامل علم، اصول و آداب بندگی است که عقل راهنمای آن می‌باشد. در مقابل، غریزه به مجموعه‌ای از آداب و حسیات خاص اطلاق می‌شود که هم به انسان و هم به حیوانات در دستیابی به شئونات خاص زندگی کمک می‌کند. هر موجودی وظایف عبادی خود را دارد که در انسان با فطرت و عقل و در حیوانات با نیرویی هدایت‌کننده انجام می‌شود.

تمام موجودات عالم، از جمادات و نباتات گرفته تا حیوانات، به طور جبری مشغول ذکر و تسبیح خداوند هستند. آیات قرآن کریم و روایات متعددی بر این حقیقت دلالت دارند و حتی در مورد نزاع حیوانات، خداوند میان آنها حکم خواهد کرد، که نشان‌دهندهٔ نظام الهی حاکم بر آنهاست.

اجنه و شیاطین توانایی تمثل و تجسد به اشکال گوناگون را دارا هستند، بنابراین می‌توانند خود را به شکل حیوانات نیز درآورند.

کسی که در لحظه عصبانیت خدا یا قرآن را انکار کند، کافر است و اگر پس از آن توبه نکند، کافر باقی می‌ماند. شخص باایمان سخن کفر بر زبان نمی‌آورد. تکرار عمل کافرانه و توجه به اینکه عصبانیت از جنود جهل و خصلتی شیطانی است، موجب کفر می‌شود.

شناخت ذات یک چیز، مانند کلیدهای کیبورد، به اراده و علم خداوند بستگی دارد. خداوند علم اسماء را به آدم آموخت و فهم انسان تا سقف آفریده‌های خدا بالا می‌رود. تفاوت خداشناسی با شناخت اشیاء در این است که علم انسان محدود به مخلوقات است، اما علم خداوند نامحدود است.

امتحان الهی به دلیل علم خداوند به همه چیز، برای اثبات استحقاق بندگان جهت تشویق و تنبیه است. اگر خدا بدون امتحان پاداش یا کیفر دهد، بشر به دلیل نقص فهم خود می‌تواند معذور باشد. علم خداوند محیط بر زمان و مکان است و امتحان برای درک استحقاق‌ها صورت می‌گیرد.

خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند. انسان در پذیرش عقل و توانایی‌های خاص خود در عالم ذر و قبل از آن مختار بوده است. این انتخاب‌ها همراه با امکانات ویژه‌ای است که دریافت کرده و بر اساس آن مورد محاسبه قرار می‌گیرد.

وحی کننده خداست و چیزی از ذات او خارج نمی‌شود، زیرا ذات حق محدودیت ندارد. آنچه بر پیامبر وحی می‌شود، آیات الهی و مخلوقات اوست، نه از ذات خدا. ارتباط خدا با مخلوقات فراتر از درک انسان است و این ارتباط از ناحیه حق تعالی است.

خداوند سمیع و بصیر است، اما نه با ابزار و وسیله‌ای مانند گوش و چشم. او خالق اسباب است و نیازمند آن‌ها نیست. علم او همه چیز را احاطه کرده است. عبارت «لیس کمثله شیء» تأکید می‌کند که هیچ چیز مانند او نیست و صفات او قابل قیاس با مخلوقات نیست.

فطرت در همه انسان‌ها ثابت و غیرقابل تغییر است، اما ممکن است با غبار غفلت پوشیده شود. کودک، محصول حیات ذری است و ارواح عالم ذر دارای درجات مختلفی از طیب و خبث بوده‌اند. بنابراین، پاکی کودک مطلق نیست و به انتخاب‌های او در عالم ذر بازمی‌گردد.