اخلاق و عرفان

سریعترین راه و موثرترین دارو برای رهایی از رذایل اخلاقی و رسیدن به بندگی خالصانه، تقرب به خدا از طریق عقل است. عقل، آن چیزی است که به وسیله آن رحمان پرستش می‌شود و بهشت به دست می‌آید؛ تمام مکارم اخلاقی سربازان عقل هستند.

رسیدن به مرحله‌ای که انسان صرفا به امر خدا گناه را ترک کند و واجبات را انجام دهد، امری بدیهی است و سوال در این زمینه ابهام دارد. این موضوع که فرد در مقام امتثال امر الهی باشد، از اصول اولیه در مسیر بندگی است.

اگر جستجوی حقیقت پرتوی از ارادهٔ الهی باشد، انسان هم جوینده و هم جستجو شونده است؛ زیرا ارادهٔ انسان به ارادهٔ الهی بازمی‌گردد و خداوند اراده کرده که انسان بتواند با اختیار خود اراده کند و در این بستر به جستجو بپردازد.

شناخت نفس به شناخت رب می‌انجامد؛ عمق ناشناختهٔ انسان همان حریم ناشناختهٔ خداست که در طلب و شناخت نفس آشکار می‌شود. انسان همچون کتابی است که هرچه بیشتر خوانده شود، به عظمت مؤلف پی می‌برد، اما ذات الهی فراتر از شناخت است.

تک تک حضرات معصومین (ع) امتیازات ویژه دارند و مقام رائدیت امام حسن (ع) این حقیقت را اثبات می‌کند که انسان برای ورود به عمق بندگی به وجود ایشان نیازمند است. تاکید بر عبور از مسیر ایشان به این دلیل است که فراموشی ولایت ایشان، انسان را در گردنه‌های سخت زندگی محصور و محبوس می‌سازد.

عقل و جهل، نور و ظلمت، زیبا و زشت، آرامش و اضطراب، همه آفریده‌های خدایند. زشتی لازمهٔ یک آفرینش آزمونی است و نمی‌تواند امری عدمی یا صرفا نسبی باشد؛ از یک جنبه امری وجودی است. خدای متعال هم زیبایی و هم زشتی را آفرید و خلق ابتدایی او زیبایی محض بود، اما تغییر طبقه زشتی از زیبایی به دلیل عدول از قوانین الهی است.

عارفان و کسانی که به مرتبه بالایی از علم و یقین می‌رسند، در حالات عرفانی خاص، زمان را به کیفیات متفاوتی شهود می‌کنند و ممکن است به تجارب فرازمانی دست یابند که فراتر از شرح است. علم نیز جایگاهی فراتر از فرازمانی دارد.

سکوت عارفانه در اوج اخلاص، نطق اعلای وصف الهی است و جایگاهی والاتر از بیان دارد. این سکوت پس از یقین به عظمت خدا حاصل می‌شود و خود یک نطق باطنی و حکیمانه است.

حس گذر زمان در حالات روحی خاص، به میزان هیجانات روحی و عصبی، ضربان قلب و تمرکز افکار بستگی دارد و ربطی به انقباض و انبساط زمانی ندارد. آیه شریفه «لا تأسوا علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما آتاکم» نباید سطحی تفسیر شود و اشارات خاصی، از جمله مظلومیت اهل بیت (ع) و حکومت ظالمان را در بر دارد.

تجربه نزدیک به مرگ، به خودی خود نشان‌دهنده ادراک فرازمانی نیست، بلکه نوعی ادراک از کیفیات مختلف زمانی محسوب می‌شود.

تفاوت ادراک با واسطه و بی‌واسطه در مسیر توحید این است که همه از ادراک بی‌واسطه به ادراک با واسطه می‌رسند. ادراک بی‌واسطه واقعی، فرا ادراک است که نیاز به درک شدن ندارد و همه مقیم آنند. طلب معرفت حجت خدا از مسیر بی‌واسطگی می‌گذرد، همانطور که در دعای عصر ظهور آمده است.

برای اینکه لحظه‌ای از امام عصر (عج) غافل نشویم، باید معرفت وجدانی و محبانه نسبت به ایشان پیدا کنیم. این نوع معرفت، مانند درک اعضا و جوارح، ماندگار است و فرد را به طلب و جستجوی بیشتر برای شناخت ایشان ترغیب می‌کند. چنین معرفتی را باید از درگاه خداوند طلب کرد و از مسیر آن خارج نشد.

برای جمع میان توحید شهودی عارف و توحید برهانی فیلسوف، باید توجه داشت که برهان اگر ترجمه شهود فطری نباشد، به توحید منتهی نمی‌شود. شهود فطری همان شهود عقل اصیل است که سخنگوی فطرت آدمی است.

مراتب توحید متناسب با میزان معرفت و علم انسان است؛ معرفت راه رسیدن به توحید است و میزان بهره‌مندی از آن، مراتب توحید را تعیین می‌کند. کمال توحید در اخلاص برای معبود است و کمال اخلاص، نفی صفات از خداست.

نقش زبان و بیان در معرفت توحیدی، مقید به تکبیر و تنزیه است که خود عین توحید ناب محسوب می‌شود. یقین به غیر قابل توصیف بودن پروردگار، باعث اقرار محص به ناتوانی در وصف او می‌گردد.

فنا و بقای موجودات، هر دو نشان اراده پروردگار متعال هستند. فنای موجودات ظهور اراده فنای خالق و بقای آن‌ها ظهور اراده بقای خالق است. در هر دو مقام، چه فنا و چه بقا، ظهور جلال و کمال و اراده الهی در اوج خویش است و هیچ امری مانع ظهور اراده الهی نیست.

ادرار کردن در حمام، طبق روایتی از امام علی (ع)، یکی از عوامل بی‌برکتی و فقر در زندگی محسوب می‌شود. این روایت به عوامل دیگری نیز اشاره دارد که باعث فقر می‌شوند، مانند رها کردن تار عنکبوت در خانه و خوردن در حالت جنابت. همچنین، روایات دیگری به عوامل افزایش روزی مانند صله رحم و استغفار اشاره می‌کنند.

لذت حقیقی توحید در فرا فهمی است که انسان را به مقام فرا وصفی الهی می‌کشاند. این لذت، فوق لذات عادی است که انسان با فهم و اندیشه تجربه می‌کند. مقام فرا وصفی، مقام فرا لذات است و از خود لذت بالاتر است.

تکالیف دینی برای تقرب به خداست و خداوند تکالیفی فراتر از توان بندگانش قرار نمی‌دهد. سختی ظاهری انجام تکالیف، برای آزمون است تا عاشقان واقعی خدا مشخص شوند؛ زیرا اگر اعمال ظاهری خوشایند داشتند، آزمونی در کار نبود. شیطان و نفس، انجام اعمال سبک دینی را سخت و تلخ جلوه می‌دهند.

آرزوی مرگ حضرت مریم (س) در آیه «یا لیتنی مت قبل هذا وکنت نسیا منسیا» نوعی استغاثه، استعاذه و طلب محزونانه برای جلب عنایات خاص پروردگار بوده است. این اظهار درماندگی، کوبیدن در رحمت الهی و راهی برای دریافت اجابت و توجه خاص اوست، نه نشانه ضعف توکل یا تناقض با رضا.