اخلاق و عرفان

از نشانه های بارز حسود، کبر و غرور و عجب و تفاخر و تکاثر و غیبت و تهمت و فحش است. حسود انبار امراض روانی و اخلاقی است، بر قضا و قدر عصبانی است، با سختی‌ها شاد و با شادی‌ها غمگین می‌شود و زوال نعمت دیگران را نعمت خود می‌پندارد.

کمال اخلاص، نفی صفات از خداست؛ به این معنا که انسان به مرحله‌ای از بینش برسد که بفهمد خداوند از صفاتش نیز بالاتر است. این نفی صفات به معنای فاقد کمال بودن خدا نیست، بلکه نفی هرگونه محدودیت از ذات اوست، زیرا هر صفتی که برای او در نظر بگیریم، توسط عقلمان معقول شده و توصیف او با آن، تحدید اوست.

در مورد شکافتن گریبان حضرت زینب (س) در مجلس یزید، همان جوابی می‌آید که در مورد ابراز محبت ایشان به امام حسین (ع) مطرح شد. حضرت زینب (س) تابع محض فرمان برادرشان امام حسین (ع) بودند و قبل از برادری به امامت ایشان مطیع بودند.

پی در پی آمدن مشکلات و عدم گشایش، می‌تواند نشان‌دهندهٔ کمبود صبر باشد، چرا که صبر از ستون‌های اصلی ایمان است. هرچه صبر افزایش یابد، ایمان تقویت شده و این امر به رفع مشکلات و تقرب به درگاه الهی منجر می‌شود.

عمل بدون ایمان هیچ اجر و مزدی ندارد، اما عدم عمل علی‌رغم توانایی، برای فرد بی‌ایمان جریمه و مجازات خاص خود را دارد. ایمان و عمل صالح یکدیگر را تقویت می‌کنند؛ با عمل صالح، ایمان تقویت شده و این روند ادامه می‌یابد.

عدم اجابت دعا ممکن است به دلیل موانع درونی مانند عدم ادای حق خداوند، مخالفت با سنت پیامبر، عدم عمل به قرآن، ترس از آتش و شوق بهشت، عدم شکرگزاری، دشمنی با شیطان و عیب‌جویی از مردم باشد. در غیر این صورت، تاخیر اجابت ممکن است به نفع دعا کننده باشد، زیرا خداوند به مناجات او محبت دارد، تاخیر به نفع اوست، نوعی امتحان است، اجر او را بالا می‌برد و عنایات ربانی به طرق دیگر شامل حال او می‌شود.

به کار بردن کلمه «مستی» در عزاداری امام حسین (ع) مشروط به این است که به طیبات و گذشتن از ماسوی الله تأویل شود و شائبه انحراف فکری ایجاد نکند. اگر مراد گوینده تقرب به خدا و گذشتن از غیر او باشد، اشکالی ندارد، در غیر این صورت کاربرد آن فسادانگیز است.

عبارت «بابی انت و امی» که حضرت زینب (س) در کتاب لهوف خطاب به امام حسین (ع) به کار برده‌اند، اصطلاحی برای ابراز نهایت محبت و ارادت است. این عبارت به معنای «پدر و مادرم فدای تو باد» است و نشان می‌دهد که گوینده، مخاطب خود را عزیزتر از جانش می‌پندارد و نهایت علاقه خود را ابراز می‌کند.

ملاک اصلی در نقل و نشر احادیث، معرفت و شناخت حدیث است، نه لزوما اذن علما. ارزش هر فرد به میزان معرفت و شناخت اوست و خداوند نیز بر اساس عقل و شناخت، محاسبه می‌کند. فهم درست مقصود حدیث، بالاترین درجهٔ ایمان را برای مؤمن به ارمغان می‌آورد.

آرامش، ثمره‌ای از اطمینان قلب است که تنها با یاد خدا حاصل می‌شود. ذکر الهی، شامل قرآن و اهل بیت (ع) است که انسان را به یاد واقعی خدا می‌رساند و این یاد، موجب اطمینان و سپس آرامش قلب می‌گردد. پس ابتدا باید به یاد خدا بود تا اطمینان و آرامش حاصل شود.

تکرار یک خواب برای انسان عادی، دلیل بر انجام قطعی آن کار نیست، زیرا خواب انبیاء مرتبه‌ای از وحی است و با خواب ما قابل مقایسه نیست. ملاک شناخت خواب صادقه برای انبیاء، اطمینان الهی است و برای انسان‌های عادی، قلب سلیم و پاک از شک است که رویای صادقه را جزء هفتاد جزء نبوت می‌دانند.

یاد خدا در زندگی، تضمین‌کنندهٔ حضور او در لحظات احتضار است. طبق آیه «فاذکرونی أذکرکم»، اگر خدا را یاد کنید، او نیز شما را یاد خواهد کرد و در سخت‌ترین لحظات، خصوصا هنگام مرگ، شما را تنها نخواهد گذاشت و ملقن شهادتین خواهد بود.

توبه حقیقی آن است که با پشیمانی همراه باشد و فرد بر گناه اصرار نورزد. اگرچه انسان ممکن است پس از توبه دوباره مرتکب گناه شود، اما باید دوباره توبه کند و از خداوند برای استمرار توبه و بسته شدن راه‌های گناه یاری بخواهد. توبه شکستن شده نیز نیازمند توبهٔ مجدد است.

آرزوی حضرت ابراهیم (ع) مبنی بر اینکه کاش فرزندش اسماعیل را به دست خود قربان می‌کرد، منافاتی با تسلیم محض امر پروردگار ندارد. این آرزو نشان‌دهندهٔ اوج محبت و عشق او به خداوند است، زیرا فدا کردن عزیزترین موجود (فرزند) در راه خدا، نشانهٔ تسلیم پذیری و محبت فوق عشق نسبت به پروردگار است.

مشکلات بخشی از تکالیف دنیوی انسان هستند و با صبر و توکل به خدا قابل تحمل و گذرند. خداوند هیچ کس را بیش از توانش تکلیف نمی‌کند و پس از هر سختی، گشایش و فرج خواهد بود. باید از اهرم صبر استفاده کرد و از خدا کمک خواست.

کنترل نفس، ذهن و تمایلات دنیایی نیازمند تطهیر دل و یاری خواستن از خداوند است. حالات روحی و شرایط زندگی نیز در این مسیر مؤثرند و گاهی نیاز به برنامه‌های خودشناسی مانند کنترل ذهن وجود دارد. گاهی انسان در محضر خداوند احساس نزدیکی می‌کند و سپس فاصله می‌گیرد که این تحولات طبیعی است.

روایات اصول کافی درباره «سهو دل» بیان می‌کنند که گاهی دل نه مؤمن است و نه کافر، بلکه مانند قطعه گوشتی است که خداوند پس از آن، ایمان یا کفر را در آن قرار می‌دهد. این امر جبری نیست و با دعا و مناجات می‌توان توفیق هدایت را کسب کرد. غفلت در امور روزمره نیز می‌تواند مصداق این حالت باشد.