اخلاق و عرفان

هدف متعالی از معرفت و اطاعت خدا، رسیدن به شایستگی‌های لازم برای لقاء الله و دیدار الهی است. خالق هستی از اطاعت بندگان بی‌نیاز است، اما اطاعت، بنیان‌های بندگی را در انسان استحکام می‌بخشد و او را برای دیدار محبوب ازلی آماده می‌سازد، همانطور که در قرآن بر انجام عمل صالح برای لقای پروردگار تأکید شده است.

برای تشخیص وسواس در مراقبه و محاسبهٔ روزانه، باید نسبت به نداهای درونی بی‌تفاوت بود. الهامات رحمانی بدون دخالت ما اثرگذارند و تمسک به قرآن و عترت راهنمای اصلی است؛ سخت‌گیری بی‌مورد نشانه‌ای از اشتباه در سلوک است.

اگر نیکی باعث گستاخی دیگران شود، با حفظ وظایف اصلی، محبت را مدیریت کنید. نیکی را خرج هر نااهلی نکنید، اما اگر نیکی از سر خلق و انسانیت است، آن را ادامه دهید حتی اگر عده‌ای تحمل روشنایی را نداشته باشند. فرد باید آمر به معروف و ناهی از منکر باشد و با موعظه به معرفت‌افزایی کمک کند.

اگر پرحرفی ناشی از عدم تحمل نظرات دیگران و برتر دانستن فکر خود باشد، می‌تواند از نشانه‌های کبر باشد. همچنین دخالت در امور بی‌ربط برای مطرح کردن خود نیز از نشانه‌های کبر به شمار می‌آید. در واقع، اگر قصد فرد از این رفتارها، خودنمایی و برتری‌جویی باشد، به کبر مربوط می‌شود.

اگر یکی از زوجین فاقد صلاحیت‌های لازم باشد، ثمرات عالیه ازدواج از ناحیه او به بار نخواهد رسید. ایمان یکی از طرفین امتیاز ویژه‌ای است که اگر طرف دیگر لیاقت بهره‌مندی از آن را نداشته باشد، هم کفران نعمت کرده و هم از موهبت عظیمی محروم گشته است. ازدواج مؤمن با غیر مؤمن مانند گلستانی است که مگسی در آن به پرواز درآید؛ دانه پاک در زمین پاک ثمر می‌دهد.

توبه نصوح در هر مرحله‌ای پذیرفته است، اما آثار خلوص توبه باید در اعمال و رفتار فرد منعکس شود. خداوند گناهان را به حسنات تبدیل می‌کند، اما توبه‌کار وظایفی دارد که باید انجام دهد. استغفار شش معنا دارد: پشیمانی، عزم بر ترک گناه، ادای حقوق مردم، ادای فرایض ضایع شده، آب کردن گوشت حرام روییده با اندوه، و چشاندن رنج عبادت.

فقاهت و اعلمیت تنها از طریق تلمذ در مجامع علمی به دست نمی‌آید، بلکه تهذیب نفس و کسب معرفت همراه با آن لازم است تا شهود باطنی و الهامات رحمانی حاصل شود. دل باید صیاد الهامات رحمانی باشد وگرنه ره به جایی نخواهد برد. تلمذ و کسب علم لازم است اما کافی نیست.

حدیث «از شیعیان ما قلم برداشته شده است» به تقیه شیعیان در دوران حکومت‌های باطل اشاره دارد. این تقیه باعث می‌شود که دیگران آن‌ها را تکفیر کنند، در حالی که خودشان کسی را تکفیر نمی‌کنند. اندوه و مصیبت‌های دنیوی یا حتی خواب‌های ناراحت‌کننده نیز کفاره گناهانشان محسوب می‌شود و باعث پاک شدن آن‌ها می‌گردد.

هر دو تقسیم‌بندی قلب که در احادیث ذکر شده، صحیح است. حدیث اول که شامل چهار نوع قلب (قلب با نفاق و ایمان، قلب منکوس، قلب مطبوع و قلب ازهر) است، کامل‌تر به نظر می‌رسد، زیرا قلب مطبوع را که دیگر امکان هدایت ندارد، در بر می‌گیرد. قلب ازهر، قلب مؤمن است که شکرگزار نعمت و صابر در بلاست.

امتحان الهی فرصتی برای ارتقاء درجات است و اگر بنده ای نتواند از آن سربلند بیرون آید، به معنای از دست دادن این امتیاز عظیم و انجام بزرگترین ناسپاسی و کفران نعمت است. این وضعیت جز خسارت چیزی در پی ندارد و مشمول آیه «و لا یزید الظالمین الا خسارا» می‌شود.

کسی که بداند عمرش رو به پایان است، باید در وهلهٔ اول وصیت کند و حقوق الناس و دیون شرعی را ادا نماید. سپس به محاسبهٔ نفس پرداخته و استغفار کند. همچنین نباید نماز، مناجات و قرائت قرآن را ترک کند و به مفاهیم صحیفه سجادیه و آیات مربوط به مرگ و قیامت توجه نماید. واگذاری امور به خدا و الگوبرداری از معصومین نیز توصیه شده است.

انسان در حد توان خود مکلف است و اگر تمام تلاش خود را به کار گیرد اما علی‌رغم میل باطنی با شنیدن مطالب ناروا مواجه شود و امکان امر به معروف و نهی از منکر فراهم نباشد، گناهی بر او نیست. در این حالت می‌تواند ذهن خود را با ذکر و یاد خدا مشغول کند.

هر انسانی در برابر جهل خود مسئولیت صد در صدی دارد، زیرا امکان اختیار عقل و علم به او داده شده است. جهل زمانی معنا می‌یابد که نسبت به علم بی‌توجه باشیم و چراغ عقل خاموش نشود، مگر آنکه مرتکب عملی خلاف فطرت خویش شویم.

نشانه‌های تقرب الهی شامل شیرینی ذکر و یاد خدا، بی‌قراری برای مناجات، تشدید خوف و رجا، جاذبه شدید معنویات، تشنگی برای اعمال صالحه، نفرت شدید از معاصی، و حضور قلب در نماز است. تقوای الهی نیز از شاخصه‌های اصلی تقرب است.

راه رسیدن به رشد مداوم و عدم خسران، استقامت در دین مبین اسلام با اعتقاد کامل است. باید از آب و نور ثقلین (قرآن و عترت) جدا نشد، از وسوسه‌های شیاطین انسی و جنی و نفسانی غفلت نورزید و توبه، انابه و استغفار را برنامه همیشگی قرار داد.

برای رهایی از خواب‌های آشفته، مراقبت بر اعمال روزانه، محاسبه نفس قبل از خواب، توبه از گناهان، شکر نیکی‌ها و عبادات، مداومت بر اذکار و مناجات، و قرائت قرآن توصیه شده است. خواب باید با نیت عبرت و دوری از تمایلات نفسانی باشد و نباید مانع ادای فرائض دینی شود.

فنا در اسماء الله به معنای تبدیل شدن انسان از مرحلهٔ ذاکر بودن به ذکر اعظم خدا و از آیه بودن به آیت العظمای الهی است، به گونه‌ای که خود محض بینایی، شنوایی و علم شود. از نشانه‌های رسیدن به این مرتبه، سلمانی شدن و جبرئیلی شدن است.

حقوق والدین و حقوق همسر هر دو بر مرد واجب است و هیچ‌کدام جایگزین دیگری نیست. تقدم و تاخری در ادای حقوق بین آنها وجود ندارد، مگر در موقعیت‌های برابر که نیاز به رای مجتهد دارد. استقلال زندگی فرزند همیشه باعث عاق والدین نمی‌شود، مگر اینکه ضرورت داشته باشد و باعث بی‌سرپرستی یا لطمه به نیاز عاطفی والدین شود.

اگر شواهدی بر گمان شر کسی نداشته باشیم و از عدم فسادش اطمینان یابیم، اصل بر تصدیق گمان نیک اوست تا او برای اثبات گمانش تلاش کند. این تصدیق راه رفاقت را ایجاد می‌کند، اما به معنای تسلیم تمام امور و اسرار نیست و باید از خود و اسرارش پاسبانی نمود.

رسیدن به توحید محض در این جهان، تا جایی که خدا را بدون تصور درک کنیم، با تهذیب نفس و معرفت قرآنی و عترتی ممکن است. تفکیک ذات حق از آیات او و نظام کمال انتظام وجود آدمی، مانع تصور اشتباه خالق می‌شود. ائمه (ع) خود تندیس توحید هستند و به نهایت آن رسیده‌اند.