اخلاق و عرفان

اساسی‌ترین راه برای خنثی نمودن عصبانیت، تقوای الهی است، زیرا اهل تقوا به کظم غیظ ستوده شده‌اند. تقوا دارو و درمان بسیاری از بیماری‌های روحی و روانی از جمله خشم و عصبانیت می‌باشد. سپردن تمام واکنش‌ها به خدا و درخواست کمک از او برای رام کردن خشم نیز مؤثر است، زیرا یاد خدا باعث بصیرت و دوری از وسوسه‌های شیطان می‌شود.

نگرانی از اینکه اعمال از ترس جهنم یا برای رسیدن به بهشت است، خود نشانهٔ نزدیکی به عبادت آزادگان است. برای اینکه اعمال از روی عشق به خدا باشد، باید با مناجات‌های صحیفه سجادیه و دیگر ادعیه ماثور، دل را با خالق آشناتر کرد و اعمال را به او سپرد. این مسیر به تدریج اعمال را خالصانه و از سر عشق می‌سازد.

برای جلوگیری از استدراج باید از تکذیب آیات الهی، بی‌توجهی و غفلت از آن‌ها، و روی‌گردانی از حق پرهیز کرد. اگر کسی دچار استدراج شده باشد، راه نجات تمسک به قرآن و عترت است، زیرا این دو ریسمان الهی، پناهگاه امنی در برابر استدراج محسوب می‌شوند.

اگر آثار تلقینات در نماز، مانند تقوا، خضوع، خشوع، شور و شوق بندگی و گریز از تفاخر باشد، منشأ آن رحمانی است. در غیر این صورت، بیم شیطانی بودن آن می‌رود. این موضوع به کیفیت و آثار درونی فرد بستگی دارد.

تلقینات منفی درونی گناه محسوب نمی‌شود، بلکه نشانه‌ای از نورانیت دل و بیداری فطری است که حضور شیاطین را در اطراف دل رصد کرده و در صدد راندن آن‌هاست. عدم تحمل حضور این وسوسه‌ها نشان بیداری فطری شماست و با مراقبت فکری و رفتاری و استعاذه، گروه وسوسه‌گر از اطراف دل دور شده و صدای فرشتگان طنین‌انداز خواهد شد.

بهترین شکرگزاری از خدا، فهمیدن اینکه تمام نعمت‌ها از طرف اوست و به زبان آوردن حمد و تشکر است. همچنین، گناه نکردن با نعمت‌های الهی و استفاده از آن‌ها برای انجام کارهای خوب، شکرگزاری محسوب می‌شود.

حفظ ذهن و افکار از طریق ذکر و یاد الهی امکان‌پذیر است. شیاطین جنی و انسی به راحتی به ذهن بدون حفاظ نفوذ می‌کنند، لذا باید به خداوند پناه برد و از او مدد خواست تا اموال مادی و معنوی محفوظ بماند.

علامه طباطبایی فرمودند حاضر بودند تمام تفسیر المیزان خود را بدهند و یک بیت شعر ایرج میرزا درباره حضرت علی اکبر (ع) را بگیرند. این نقل قول، اگرچه ممکن است صحت داشته باشد، اما احتمالا ناشی از احساسات شدید ایشان در آن لحظه بوده و نباید با وجود هجویات و رکیک‌گویی‌های فراوان ایرج میرزا، او را الگوی واقعی دانست.

اشعار ایرج میرزا به دلیل داشتن الفاظ رکیک و مضامین مستهجن، قابلیت استفاده عمومی ندارد و او الگوی مناسبی برای جامعه نیست. شاعرانی که از مهارت کلامی خود برای حمله به مقدسات بهره گیرند، به عذاب دردناک الهی گرفتار خواهند شد، چنانکه روایات نیز بر گمراهی و گمراه کردن چنین شاعرانی تأکید دارند.

بیشترین عبادت سلمان، عبادتی عاشقانه و عارفانه با شور و شعور بود که با معرفت و محبت اهل بیت (ع) آمیخته بود. ابوذر نیز تفکر و عبرت گرفتن را روح و جان عبادات خود قرار داده بود و عشق ولایت را حیات آن می‌دانست.

اغراق در مکالمات روزمره مانند «یخ زدم» یا «کباب شدم»، اگر گوینده قصد دروغ‌گویی نداشته و صرفا برای تاکید باشد و شنونده نیز منظور او را درک کند، اشکالی ندارد و دروغ محسوب نمی‌شود.

حکمت «مردم فرزندان دنیا هستند» به زیانکاران اشاره دارد، نه اهل ایمان و تقوا. مؤمنان فرزندان آخرت هستند و این حکمت طعنه‌ای به اهل دنیاست که چنان وابسته و فریفته آن شده‌اند که گویی از آن زاده شده‌اند و امکان جدایی ندارند. این با احادیثی که مؤمنان را به فرزندان آخرت بودن تشویق می‌کنند، منافاتی ندارد.

تلقین فقر و طول عمر به نفس، انسان را از شکر نعمت‌های الهی باز می‌دارد و به سوی حرام سوق می‌دهد. همچنین، وسوسه طول عمر باعث فراموشی مرگ و عدم آمادگی برای آخرت می‌شود. بنابراین، نباید نفس را به فقر و طول عمر حدیث کرد و اسیر وسوسه‌های آن شد.

برای رفتن به اعتکاف باید برنامه‌ریزی کرد تا انجام آن مانع واجبات الهی نشود. لازم است نیازهای خانواده و طلبکاران پیش از اعتکاف رفع گردد و نیت اعتکاف مرور، تطهیر و راهبردی شود. همچنین توبه و استغفار رنگ اعتکاف را بهتر می‌کند و باید برای تغییری نو در رفتار جسمانی، روحانی و فکری تلاش کرد.

حساسیت بیش از حد به رفتار و گفتار فردی که موجب ناراحتی، کدورت و سوء تفاهم می‌شود، می‌تواند ناشی از وسوسهٔ شیطان یا بیماری خطرناک حسادت در قلب باشد. در چنین شرایطی، دوری کریمانه توصیه می‌شود و تقویت بینش و معرفت نسبت به نظام هستی به طور خودکار این حساسیت‌های بی‌مورد را از بین می‌برد.

حد و مرز بخشش در زندگی روزمره باید با نیت قربت الی الله و جنبهٔ امر به معروف و نهی از منکر تعیین شود، نه بر اساس احساسات. رفتار با افراد بد اخلاق باید مانند نسخهٔ درمانی باشد که با توجه به اعتقاداتشان تجویز می‌شود، تا از سوء استفاده از اخلاق نیکو جلوگیری شود و از تشدید کبر و خودبینی آن‌ها ممانعت گردد.

برای حفظ ایمان در کشورهای اروپایی که باورهای دینی کمتری دارند، باید تلاش و جهاد کرد و پیوند با قرآن و عترت را محکم نمود. داشتن برنامهٔ مدون برای مراقبه و محاسبه، اجرای برنامه‌های عبادی منظم مانند قرائت قرآن، دعا و زیارت، و شرکت در مراسم مذهبی ضروری است. در صورت عدم موفقیت، هجرت تنها راه حفظ دین خواهد بود.

قهر کردن برای رفع دلخوری بین زوجین لازم نیست مگر در موارد ضرورت که نیاز به تشخیص کارشناسانه دارد. استغفار، یاد خدا، مناجات قلبی و لفظی با خدا، و خواندن آیات قرآن (مانند ۶۳ انفال و ۲۱ روم) و دعاهای صحیفه سجادیه (۸ و ۲۰) مؤثرتر است. همچنین عذرخواهی طرف خاطی ضروری است.

وجه الله از روشن‌ترین آیات الهی است و نباید آن را با ذات حق یکی دانست؛ وجه الله آیت نزدیک خداست. نجاسات نیز از آیات الهی خارج نیستند، زیرا در گردش تحول به اجزاء پاک تبدیل می‌شوند. تنها آیاتی که قداست خود را با حسن انتخاب و بندگی اثبات کرده‌اند، اسماء حسنای الهی‌اند و همه موجودات اسماء الهی هستند.

عبارت «بنهایه العدم مقرونه» در خلقت مخلوقات، هیچ ربطی به تشکیک وجود ندارد و به معنای نداشتن بهره‌ای از وجود است. مشکات بودن حضرت زهرا (س) به منزله مشکات برای برخی اسماء حسنای الهی است و ایشان تجلیگاه اسماء الهی هستند، نه ذات الهی. تشبیه معاندین به سوسک، برگرفته از ادبیات قرآنی و ولایی است.