اخلاق و عرفان

برای اینکه دو روزمان با هم مساوی نباشد و مشمول حدیث «من استوی یوماه فهو مغبون» نگردیم، باید تفکر، تعقل، تدبر و تفقه مستمر در قرآن و عترت را با تهذیب نفس و عمل به دانسته ها همراه کنیم؛ یعنی علم و عمل را قرین سازیم و به معرفت اندوزی ادامه دهیم.

ذهن‌خوانی تجاوز به حریم خصوصی و نوعی دزدی ذهنی است. از غیب تنها خداوند و کسانی که او بخواهد مطلع می‌شوند. در مقابل، تغافل یعنی خود را به بی‌اطلاعی زدن از عیوب دیگران، از کارهای کریمانه است.

آشکار کردن گناهان شخصی برای از بین بردن صفات رذیله‌ای چون تکبر، خود عیب بزرگی است و باعث رسوایی و کاهش حیا می‌شود. خیرخواهی واقعی آن است که عیوب دیگران را در خلوت به آن‌ها هدیه دهیم تا با رفع آن عیب، از دید دیگران نیز پنهان بماند؛ وظیفه مؤمن پوشاندن عیوب دیگران است.

افزایش رزق و روزی با توبه و استغفار، نماز اول وقت و شب، صدقه، صله رحم، احترام به والدین، زیارت، قرائت قرآن و حسن خلق حاصل می‌شود. دعای ۲۹ صحیفه سجادیه نیز راهکارهای معنوی برای این منظور ارائه می‌دهد.

برای دیدن زیبایی‌های دین اسلام و نشان دادن آن به دیگران، باید دل را پاک و تهذیب کرد و وارد وادی معرفت شد. در این صورت، خداوند چراغ علم را در دل فروزان می‌کند تا با شهود حقیقت، بتوان آن را برای خلق توصیف کرد. دانشگاه قرآن و عترت اولین و آخرین محل تحصیل برای رسیدن به مقام شهود حقیقت است.

عصمت مخلوق در حد و حدود خود اوست و با عصمت خداوند قابل مقایسه نیست. خداوند خالق عصمت است و بالاتر از این تعاریف قرار دارد، زیرا اگر خالق خطا را تقدیر نمی‌فرمود، خطایی در عالم تحقق نمی‌یافت.

شش مورد ذکر شده در حدیث «سته اشیاء لیس للعباد فیها صنع» (خداشناسی، جهل، رضا، غضب، خواب و بیداری) سامانه های درونی انسان هستند که در شرایط خاص فعال یا غیر فعال می شوند. انسان در پیدایش اولیه این موارد دخالتی ندارد، اما در چگونگی بروز و ظهور آنها، مانند انتخاب بین عقل و جهل، نقش دارد.

تحمل نکردن مقام «عبد الله امیرالمؤمنین» به این معناست که ظرفیت ما برای درک و همراهی با مقام عبودیت و ولایت ایشان بسیار محدود است. ما مانند کوزه در برابر دریا یا گنجایش کهکشان در حبابی هستیم و نمی‌توانیم فشار عظمت الهی را که در وجود ایشان تجلی یافته، تحمل کنیم.

بزرگترین مصیبت اهل بیت (ع) این است که خود را به آنان نسبت می‌دهیم ولی اثری از پیروی از سیره آنان در عمل ما وجود ندارد. باید هم در سوز مصیبت آنان سوخت و هم با پیروی از راهشان به مقاصد عالی بندگی خدا رسید. شیعه واقعی کسی است که آثار اهل بیت را دنبال کند و به اعمالشان اقتدا نماید.

فانی شدن موجودات در ذات خدا توجیه‌ناپذیر است و با توحید منافات دارد. قرار دادن موجود در برابر ذات حق خطایی آشکار است، زیرا با وحدت ذات منافات دارد. مقایسه مخلوق با خالق کفر است و هستی خالق با هستی مخلوق قابل قیاس نیست. شاید مراد از «فنا فی الذات» را بتوان به «معرفت مخلوق به نیازمندی خویش» تفسیر کرد.

کسب علوم روحی نیازمند سعی و تلاش است، اما این تلاش شرط کافی نیست و علم نوری است که خدا در دل هر کس بخواهد می‌اندازد. هر علمی مسیر خاص خود را دارد و حرکت و تلاش در حد تکلیف، لازمهٔ دریافت این علوم است.

مقصود اصلی از تمام دستورات شرع، تأثیر پذیرفتن قلب است تا دری به سوی مولا باز شود و بنده بتواند او را شهود کند. قلب باید با عقل و معارف الهی آباد شود تا مزهٔ عبادت را درک کند؛ معرفت، دروازهٔ عبادت و بندگی است و این مسیر به لقاء الله ختم می‌شود.

آزاد شدن نیروی پاک و عظیم اذکار الهی نیازمند نیروگاه عظیم و پاک است. وقتی دل آدمی به معرفت و تهذیب تحکیم و تطهیر یابد، آمادهٔ آزاد نمودن آثار عظیم اذکار الهی خواهد بود. جریان برق اسماء الهی که از دل آدمی گذر کند به نور، آب، علم و عجایب والا تبدیل خواهد شد، اما اذن خالق شرط اول و آخر است.

فقر مذموم در احادیث، به فقر علمی، دینی، قرآنی، ولایی، معنوی و اخلاقی اشاره دارد، نه فقر مالی و درهم و دینار. ائمه و اولیای دین، اگرچه ممکن است دارایی داشته باشند، اما گاهی به دلیل مواسات با فقرا، فقیرانه زندگی کرده‌اند و این فقر موجب ارتقاء درجه آن‌ها شده است.

حدیث «الفقر زینه الایمان» به این معناست که فقر، آراستگی ایمان است، اما نه فقر ناشی از تنبلی در کسب روزی. فقر مؤمن واقعی، پس از تلاش و کسب روزی حلال، اگر به آن گرفتار شود، زینت اوست و آزمونی برای جمال ایمانش. مناجات «أنت الغنی و أنا الفقیر» به فقر مطلق همه مخلوقات اشاره دارد، در حالی که فقر دینی مذموم است.

مرگ به معنای رحلت روح از جسم دنیوی و ورود به جسم برزخی است. عذاب قبر بر جسم برزخی وارد می‌شود و فشار قبر، تنگی منزل برزخی است. بهشت و جهنم برزخی غیر از بهشت و جهنم اخروی است و اعمال نیک و بد به صورت تصاویر برزخی مجسم می‌شوند.

سکوت زمانی لازم است که سخن گفتن باعث ضرر، خطا، دروغ، غیبت یا توهین شود، یا هیچ خیر و سودی نداشته باشد. سخن و سکوت باید مانند طلوع و غروب خورشید، هر دو مفید و به‌جا باشند. زبان تهذیب‌یافته با سکوتش نهال سخن را می‌پروراند و باید زمان و موقعیت‌شناس بود.

در مقابل بی‌احترامی به عقاید شیعه، باید با توجه به شرایط، رفتار را تنظیم کرد؛ گاهی نرمش و گاهی شدت لازم است. هدف باید تثبیت حق و صدارت علم باشد، نه توهین متقابل. در موارد خطای سهوی، پس از پذیرش خطا توسط طرف مقابل، باید با رافت برخورد کرد، اما در موارد کفرآمیز، برخورد قاطع لازم است.

در برخورد با کسانی که مطالب سره و ناسره را می‌آمیزند یا ادعای ارتباط با امام حی دارند، باید با دقت و احتیاط کامل عمل کرد. دفاع از توحید جهاد است، اما تکفیر و تفسیق بدون دقت، تهمت است. باید با خلوص نیت و به قصد اصلاح، شدت و حدت مدیریت‌شده را به کار برد و در صورت پذیرش خطا توسط خاطی، واکنش را تنظیم کرد.

قرآن در برخورد با اهل فسق و فساد و نفاق، گاهی از لحن تند و القابی مانند سگ‌صفتان، خرصفتان و انعام‌صفتان استفاده می‌کند تا حقایق باطنی را آشکار سازد. این برخورد تند با نرمی و نرمش با اهل ایمان تفاوت دارد. رحمت عام الهی شامل همه است، اما رحمت خاص فقط شامل مؤمنان می‌شود و برخورد با گناهکاران گاهی نیازمند شدت است.