اخلاق و عرفان

برای استقامت در مسیر مراقبه و مداومت بر وصل شدن به خدا، لازم است از نسخه‌هایی که نشاط بندگی ایجاد می‌کنند، استفاده شود. برای ارائه راهکار دقیق‌تر، نیاز است که نوع نسخه و نحوه عمل به آن مشخص گردد تا بتوان به درستی راهنمایی کرد.

احترام والدین به معنای سکوت در برابر ستم آنها نیست و مرد نباید در برابر آزار والدین به همسرش، او را تنها بگذارد. وظیفه مرد آن است که با حفظ احترام والدین و با درایت، مانع ظلم و ستم آنها به همسرش شود و حقوق را رعایت کند. امر به معروف و نهی از منکر در مورد نزدیکان باید با قوت بیشتری انجام شود.

پس از پشیمانی، طلب حلالیت و تلاش برای جبران حقوق ضایع شده، وظیفه شرعی ادا شده است. اگر مظلوم علی‌رغم تلاش تائب از حلال کردن امتناع کند، وظیفه تائب آن است که کارش را به خدا واگذارد. بخشش خداوند به رضایت و حلالیت آن شخص بستگی ندارد، بلکه خداوند نیکوکاران را دوست دارد و از گناهان درمی‌گذرد.

سخن باید از چشمه علم و حکمت جوشیده باشد و گرنه خاموشی گزیده شود. کلام باید به قصد تقرب به خدا و کسب رضای او باشد و تحت مدیریت عقل قرار گیرد. سخن حکیمانه باید به موقع، به جا و نافع باشد و به اهلش هدیه شود، مگر در مواقع خاص برای اتمام حجت.

بهترین هدیه برای ادای حق دیگران، دعا کردن برای آنهاست. می‌توان خالق را نایب خود در ادای دین قرار داد و امر آن را به او واگذار کرد. این روش، به ویژه در فضای مجازی که امکانات دیگر محدود است، راهگشا خواهد بود.

تکریم روزه‌خوار مطلقا جایز نیست و معصیت محسوب می‌شود، اما دعوت آنها به سر سفره افطاری به منظور امر به معروف و تشویق فرد روزه‌خوار برای روزه‌داری امری پسندیده است. معنویت سفره افطاری و دعاهای آن می‌تواند واعظ و ناصح خوبی برای روزه‌خوار باشد.

فراست مومن ناظر باطن است و فریب ظاهر را نمی‌خورد، زیرا با نور خدا می‌نگرد. بی حجابی مانند آلودگی فراگیر است که باعث شراکت دیگران در معصیت و فساد عمومی می‌شود و آثار شوم آن زخم‌های اخلاقی فراوانی به بار می‌آورد. بندگی خدا کلاس‌های فراوانی دارد که باید در همه نمره عالی گرفت و از بیماری‌هایی چون بی عفتی، بی حجابی، ریا، تزویر، عجب و غرور مصون ماند.

صلهٔ ارحام نباید باعث قطع ارتباط با خدا شود. سکوت، عدم اعتراض یا عدم نهی از منکر در مجالس معصیت، رضایت به شرایط و ترویج آن است و شامل حدیث «الراضی بفعل قوم کالداخل فیه معهم» می‌شود. هرگونه ورود به مسیر باطل، حتی با یک قدم، موجب شریک شدن در گناه است.

افزایش وابستگی و دلبستگی به خدا و عشق به او، باعث می‌شود انسان برای دیدار و ارتباط با معبود سر از پا نشناسد و در خواب نماند. توبه، استغفار، عالم عامل بودن، مکارم اخلاق و دوری از حب دنیا به چشیدن طعم عبادت کمک می‌کند. قرائت آخر سوره کهف و دعا برای بیداری نیز مؤثر است.

ریشهٔ لجبازی در کبر، خودبینی و جهل است. افزایش شناخت نسبت به خود و خدا، و اختیار کردن عقل به عنوان راهبر، به درمان این بیماری کمک می‌کند. کسی که خدا را به بزرگی یاد کند و با یقین به کبرائیت الهی ایمان آورد، آثار عجب و لج و لجبازی در وجودش نخواهد بود.

اساسی‌ترین راه برای خنثی نمودن عصبانیت، تقوای الهی است، زیرا اهل تقوا به کظم غیظ ستوده شده‌اند. تقوا دارو و درمان بسیاری از بیماری‌های روحی و روانی از جمله خشم و عصبانیت می‌باشد. سپردن تمام واکنش‌ها به خدا و درخواست کمک از او برای رام کردن خشم نیز مؤثر است، زیرا یاد خدا باعث بصیرت و دوری از وسوسه‌های شیطان می‌شود.

نگرانی از اینکه اعمال از ترس جهنم یا برای رسیدن به بهشت است، خود نشانهٔ نزدیکی به عبادت آزادگان است. برای اینکه اعمال از روی عشق به خدا باشد، باید با مناجات‌های صحیفه سجادیه و دیگر ادعیه ماثور، دل را با خالق آشناتر کرد و اعمال را به او سپرد. این مسیر به تدریج اعمال را خالصانه و از سر عشق می‌سازد.

برای جلوگیری از استدراج باید از تکذیب آیات الهی، بی‌توجهی و غفلت از آن‌ها، و روی‌گردانی از حق پرهیز کرد. اگر کسی دچار استدراج شده باشد، راه نجات تمسک به قرآن و عترت است، زیرا این دو ریسمان الهی، پناهگاه امنی در برابر استدراج محسوب می‌شوند.

اگر آثار تلقینات در نماز، مانند تقوا، خضوع، خشوع، شور و شوق بندگی و گریز از تفاخر باشد، منشأ آن رحمانی است. در غیر این صورت، بیم شیطانی بودن آن می‌رود. این موضوع به کیفیت و آثار درونی فرد بستگی دارد.

تلقینات منفی درونی گناه محسوب نمی‌شود، بلکه نشانه‌ای از نورانیت دل و بیداری فطری است که حضور شیاطین را در اطراف دل رصد کرده و در صدد راندن آن‌هاست. عدم تحمل حضور این وسوسه‌ها نشان بیداری فطری شماست و با مراقبت فکری و رفتاری و استعاذه، گروه وسوسه‌گر از اطراف دل دور شده و صدای فرشتگان طنین‌انداز خواهد شد.

بهترین شکرگزاری از خدا، فهمیدن اینکه تمام نعمت‌ها از طرف اوست و به زبان آوردن حمد و تشکر است. همچنین، گناه نکردن با نعمت‌های الهی و استفاده از آن‌ها برای انجام کارهای خوب، شکرگزاری محسوب می‌شود.

حفظ ذهن و افکار از طریق ذکر و یاد الهی امکان‌پذیر است. شیاطین جنی و انسی به راحتی به ذهن بدون حفاظ نفوذ می‌کنند، لذا باید به خداوند پناه برد و از او مدد خواست تا اموال مادی و معنوی محفوظ بماند.

علامه طباطبایی فرمودند حاضر بودند تمام تفسیر المیزان خود را بدهند و یک بیت شعر ایرج میرزا درباره حضرت علی اکبر (ع) را بگیرند. این نقل قول، اگرچه ممکن است صحت داشته باشد، اما احتمالا ناشی از احساسات شدید ایشان در آن لحظه بوده و نباید با وجود هجویات و رکیک‌گویی‌های فراوان ایرج میرزا، او را الگوی واقعی دانست.

اشعار ایرج میرزا به دلیل داشتن الفاظ رکیک و مضامین مستهجن، قابلیت استفاده عمومی ندارد و او الگوی مناسبی برای جامعه نیست. شاعرانی که از مهارت کلامی خود برای حمله به مقدسات بهره گیرند، به عذاب دردناک الهی گرفتار خواهند شد، چنانکه روایات نیز بر گمراهی و گمراه کردن چنین شاعرانی تأکید دارند.

بیشترین عبادت سلمان، عبادتی عاشقانه و عارفانه با شور و شعور بود که با معرفت و محبت اهل بیت (ع) آمیخته بود. ابوذر نیز تفکر و عبرت گرفتن را روح و جان عبادات خود قرار داده بود و عشق ولایت را حیات آن می‌دانست.