اخلاق و عرفان

منازل هفتگانه عرفان که توسط عرفا مطرح شده، برگرفته از دیوان عطار نیشابوری است و انطباقی با آموزه‌های دینی، قرآن و سنت ندارد. این منازل مغایرت‌های آشکاری با تعالیم قرآن و سنت دارد و برای طی طریق حق، باید سوار بر کشتی اهل بیت علیهم السلام شد.

انسان همزاد جنی ندارد، اما همراه او فرشته و شیطان وجود دارد که هر دو قلب او را به سوی خود دعوت می‌کنند. فرشتگان حافظ انسان هستند و شیاطین او را به گناه می‌خوانند. این همراهی، نشان‌دهندهٔ دوگانگی درونی انسان و تلاش مداوم برای هدایت یا گمراهی اوست.

استاد ساعی در پاسخ به پرسش دربارهٔ شناخت بالاترین عارف واصل در میان اساتید کنونی برای سیر و سلوک الی الله، اعلام کردند که ایشان را نمی‌شناسند و از این بابت شرمنده هستند.

خداوند مؤمن را دوست دارد ولی ممکن است از برخی اعمال او ناراضی باشد. در مقابل، از کافر ناراضی است اما اگر عمل نیکی انجام دهد، صرف آن عمل پسندیده است. این بدان معناست که محبت الهی به مؤمن ذاتی است، اما رضایت از عمل، مشروط به حسن آن عمل است.

سایه در بهشت نمادی از رحمت، پوشش، آثار نیکویی‌ها و ابزاری برای تعدیل و تلطیف است. برخلاف سایه عذاب که دردناک و از جنس آتش است، سایه بهشت لذت‌بخش و دائمی است و می‌تواند تمثیلی از حضور و الطاف حضرات علی و فاطمه (س) باشد که عظمت وجودی آن‌ها را قابل تحمل می‌کند.

برای کاهش تعلقات دنیوی باید به تربیت و تهذیب نفس پرداخت و معرفت نفس را افزایش داد. مرور قرآن، تبعیت از اهل بیت، ذکر و یاد خدا، و مراقبه مرگ از راه‌های مؤثر هستند. دوری از امراض اخلاقی مانند تکبر، حرص، طمع، ریا، عجب، غفلت و شهوت که در حدیثی از امام صادق (ع) بیان شده، به کم شدن وابستگی به دنیا کمک می‌کند.

هیچ کس جز خدا نمی‌تواند کسی را بکشد؛ تنها او زنده کننده و میراننده است. مرگ روح به معنای قطع تعلق آن از مراتب بالاتر است، نه نابودی کامل. حقیقت و هویت واقعی انسان می‌تواند فراتر از روح و جسم باشد و عقل نیز قابل کشتن نیست.

فشار قبر به بدن مثالی یا برزخی وارد می‌شود که پس از مرگ، روح در آن قرار می‌گیرد و نه به جسم خاکی که در حال پوسیدن است. این فشار برای مؤمنان کفاره گناهان و برای کافران عذاب است و ارتباطی با نوع قبر، زمان مرگ یا وابستگی‌های دنیوی ندارد. مؤمنان خالص، فشار قبر ندارند و حتی از آن استقبال می‌کنند.

همه چیز فانی است و تنها وجه پروردگار باقی می‌ماند. قربانی کردن روح به معنای تغییر و تبدیل است، نه نابودی کامل، زیرا جسم در برابر محبوب ارزشی ندارد و آنچه مهم است، احساسات و موجودیت جان و دل است.

علوم غریبه مصطلح که با طلسم و جادو سر و کار دارد، مضر و غیرمسند است و تبعات جبران‌ناپذیری دارد. این علوم به اجانین مربوط شده و مشکلات خاصی را برای طالبانش ایجاد می‌کند. توصیه کلی پرهیز از این علوم ناشناخته است.

عجب حالتی است که شخص از خود شگفت‌زده می‌شود و خود را برتر می‌پندارد. در غرور، شخص خود و اعمالش را بی‌نقص و بی‌مانند، مانند الماس ناب، تصور می‌کند. این دو مفهوم، هرچند نزدیک به هم هستند، تفاوت‌های ظریفی دارند.

غضب کنترل‌شده و مدیریت‌شده که در جهت مبارزه با باطل و برای خدا باشد، مبارک است و از جنود جهل نیست. این نیروی الهی که انسان را بر علیه مفاسد تحریک می‌کند، می‌تواند به کنترل مفاسدی چون کبر، عجب و حسادت نیز کمک کند.

رسیدن به توحید حب و محبت با گذشتن از محبت‌های غیرخدایی در زمان مقتضی، مانند ایثار فرزند توسط ابراهیم (ع)، تلاش برای رضایت محبوب، و پرهیز از گناه و منکرات علی‌رغم خواسته‌های نفسانی حاصل می‌شود. حب اغیار نباید مانع حب الهی شود.

غضب، هنگامی که تحت رهبری عقل نباشد، همواره شوم و از مفاسد دین و ایمان است و از جنود ابلیس محسوب می‌شود. اما غضب برای خدا و در جهت مبارزه با باطل، می‌تواند مبارک باشد و بر نابود ساختن خلاف‌ها قادر سازد.

از نشانه های بارز حسود، کبر و غرور و عجب و تفاخر و تکاثر و غیبت و تهمت و فحش است. حسود انبار امراض روانی و اخلاقی است، بر قضا و قدر عصبانی است، با سختی‌ها شاد و با شادی‌ها غمگین می‌شود و زوال نعمت دیگران را نعمت خود می‌پندارد.

کمال اخلاص، نفی صفات از خداست؛ به این معنا که انسان به مرحله‌ای از بینش برسد که بفهمد خداوند از صفاتش نیز بالاتر است. این نفی صفات به معنای فاقد کمال بودن خدا نیست، بلکه نفی هرگونه محدودیت از ذات اوست، زیرا هر صفتی که برای او در نظر بگیریم، توسط عقلمان معقول شده و توصیف او با آن، تحدید اوست.

در مورد شکافتن گریبان حضرت زینب (س) در مجلس یزید، همان جوابی می‌آید که در مورد ابراز محبت ایشان به امام حسین (ع) مطرح شد. حضرت زینب (س) تابع محض فرمان برادرشان امام حسین (ع) بودند و قبل از برادری به امامت ایشان مطیع بودند.

پی در پی آمدن مشکلات و عدم گشایش، می‌تواند نشان‌دهندهٔ کمبود صبر باشد، چرا که صبر از ستون‌های اصلی ایمان است. هرچه صبر افزایش یابد، ایمان تقویت شده و این امر به رفع مشکلات و تقرب به درگاه الهی منجر می‌شود.

عمل بدون ایمان هیچ اجر و مزدی ندارد، اما عدم عمل علی‌رغم توانایی، برای فرد بی‌ایمان جریمه و مجازات خاص خود را دارد. ایمان و عمل صالح یکدیگر را تقویت می‌کنند؛ با عمل صالح، ایمان تقویت شده و این روند ادامه می‌یابد.

عدم اجابت دعا ممکن است به دلیل موانع درونی مانند عدم ادای حق خداوند، مخالفت با سنت پیامبر، عدم عمل به قرآن، ترس از آتش و شوق بهشت، عدم شکرگزاری، دشمنی با شیطان و عیب‌جویی از مردم باشد. در غیر این صورت، تاخیر اجابت ممکن است به نفع دعا کننده باشد، زیرا خداوند به مناجات او محبت دارد، تاخیر به نفع اوست، نوعی امتحان است، اجر او را بالا می‌برد و عنایات ربانی به طرق دیگر شامل حال او می‌شود.