اخلاق و عرفان

گزارش روایی مستقیمی دربارهٔ ماموریت‌های جسمانی مومنان خاص در کرات یا عوالم دیگر وجود ندارد. با این حال، امکان داشتن ماموریت‌های روحانی یا ایفای نقش در طبقات سماوی، عرشی و جنبه‌های دیگر سامانهٔ عظیم انسانیت وجود دارد.

ریشهٔ انکار ولایت اهل بیت (ع) به سرشت و طینت انسان‌ها برمی‌گردد که از عالم ذر نشأت گرفته است. در آن عالم، برخی به ولایت اقرار و برخی انکار کردند. برای آمادگی قبول ولایت، باید به درک درستی از خلقت و جایگاه اهل بیت (ع) رسید و لجاجت و تکبر را کنار گذاشت.

توبه کار همچون کسی است که هیچ گناهی نکرده باشد. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید که توبه بندگانش را می‌پذیرد، گناهانشان را عفو می‌کند و توبه کنندگان را دوست دارد. بنابراین، با توبه، اثرات گناهان پذیرفته شده و بخشیده می‌شوند.

عدد چهل را می‌توان فصل یا زمانی برای تحول در جسم و جان آدمی دانست. گذر چهل مرحله، روز یا سال در تثبیت خوی‌ها نقش اساسی دارد و تکرار ذکر در چهل عدد، تأثیر خاصی در دل و جان ایجاد می‌کند. خلوص چهل روزه، جویبار حکمت را از دل جاری می‌سازد.

غضب ایمانی با نیت و رهبری عقل برای تقویت معروف و تضعیف منکر به کار می‌رود و کنترل آن از دست مؤمن خارج نمی‌شود. یاد خدا و استمداد قلبی، خشم مقدس را شعله‌ور می‌کند و مؤمن باید این خشم را برای انهدام باطل به کار گیرد و حق را از گزند آن مصون بدارد.

حدیث قدسی «من طلبنی وجدنی و من وجدنی عرفنی و من عرفنی عشقنی و من عشقنی عشقه و من عشقه قتله و من قلته فانا دیته» در هیچ یک از منابع حدیثی یافت نشده و نظر غالب بر جعلی بودن آن است. حدیث مشابهی در مستدرک الوسائل و بحارالانوار آمده که دربارهٔ اجابت دعا، عطا، شکر، ستر، بقاء، خیره، ابتلاء، محبت و شهادت است.

احساس حضور اجنه می‌تواند ناشی از توهم، سوء مصرف مواد، بیماری، مشکلات عصبی یا تمرکز خاص باشد، هرچند اثرات اجنه نیز محتمل است. برای رفع آن باید علل اصلی برطرف شده و با توبه، استغفار، توسل، قرائت قرآن (ناس، فلق، کافرون، توحید)، آیت‌الکرسی و ادعیه محافظت کرد.

عدم اجابت دعا در مراسم عزاداری ممکن است ریشه در موانع درونی داشته باشد؛ از جمله نشناختن حق خدا، مخالفت با سنت پیامبر، نخواندن قرآن، ترس ناک از آتش، دوری از بهشت، عدم شکرگزاری، دوستی با شیطان و عیب‌جویی از مردم. در صورت نبود این موانع، تاخیر در اجابت ممکن است به نفع دعا کننده باشد.

عالم دنیا فرصتی برای جبران کاستی‌هاست و تکالیف وضع‌شده برای شخص حلال‌زاده شامل حال حرام‌زاده نیز می‌شود. انسان می‌تواند با توبه و انابه، انتخاب‌های گذشته را جبران کرده و شرایط زندگی‌اش را تغییر دهد؛ زیرا قرآن همه را به صراط مستقیم دعوت می‌کند.

فطرت هر انسانی پاک است و جهل ذاتی نیست، بلکه عارض انسان می‌شود و محل نفوذ آن به قبل از عالم دنیا برمی‌گردد. ژن آدمی نمونه‌ای از ذات اوست و با دستکاری در آن، اصل موضوع تغییر نمی‌کند؛ زیرا روح آدمی، که باطن اوست، بر ظاهرش تأثیر می‌گذارد.

در انسان پنج روح مختلف می‌تواند حضور داشته باشد: روح البدن، روح القوه، روح الشهوه، روح الإیمان و روح القدس. اگر تنها سه روح اول حضور داشته و روح ایمان ملازم نباشد، عقل از انسان قطع شده و بدن با نفس اماره مدیریت می‌شود که این امر مانع کمال انسان است.

انسان با خدا همه چیز است و رسیدن به مقام عبدالجباریت و عبدالمتکبریت، یادآور مناجات امام حسین (ع) است. این مقام نشان می‌دهد که خدا برای بنده‌اش کافی است و بنده با تواضع در برابر خالق، عبدالمتکبر و با اطاعت تام، عبدالجبار می‌شود.

راه رسیدن به مودت اهل بیت (ع) از طریق مشایعت، متابعت و اقتدا به اعمال آن‌هاست. شیعیان کسانی هستند که آثار اهل بیت را تبعیت کرده و به اعمالشان اقتدا کنند. لازمه این مقام، معرفت حق آن‌ها و بصیرت به شأن و منزلت آن‌هاست که با ورع (فرار از گناه) و اجتهاد (سعی و تلاش در راه اطاعت و اعمال صالحه) حاصل می‌شود.

سالک در سیر و سلوک تقوایی به مرحله‌ای می‌رسد که مناظر آخرت را معاینه می‌کند و به علم‌الیقین و عین‌الیقین می‌رسد، گویی بهشت و جهنم را مشاهده کرده است. در این مرحله، خداوند گوش، چشم، زبان و دست سالک می‌شود و دعایش را مستجاب می‌کند.

ذکر یونسیه، عبارت «لا إله إلا أنت سبحانک إنی کنت من الظالمین» است که در آیه ۸۷ سوره انبیاء آمده و طبق روایات، برای رفع غم، صاحب فرزند شدن و گشایش امور بسیار مؤثر است. بهترین زمان ادای آن در نماز غفیله و سجده است و تعداد مشخصی ندارد، اما تکرار آن مفید است.

برای انسان شدن و پیمودن راه امامان، باید به اوامر و نواهی قرآن، به ویژه نداهای الهی مانند «یا ایها الناس» و «یا ایها الذین آمنوا» توجه ویژه داشت. همچنین مراجعه به نامه ۳۱ نهج‌البلاغه و کتاب مصباح‌الشریعه و چنگ زدن به ریسمان قرآن و عترت، راهگشاست.

مراحل سلوک عرفانی که توسط بزرگان مانند عطار تعیین شده، با یکدیگر متفاوت است و تطبیق روشنی در آموزه‌های دینی ندارد. الگوی سلوک ما پیامبر (ص) است و باید به قرآن و عترت تمسک جست. مراحل ذکر شده در آیات، اشاره به علم لایتناهی خدا دارد نه مراحل سلوک سالک.

الگو سازی از سنت پیامبر (ص) امری عبادی است که باید با نام خدا، برای خدا و با رضایت او انجام شود. ارائه زیباترین طریق، کسب مقدمات علمی، تسلط بر ارکان عاملیت، انعکاس الگو در رفتار، توضیح محاسن سیره و سنت، تشریح حکمت‌های جنگ‌ها و پاسخ به شبهات، از جمله راه‌های تقویت انگیزه برای این امر است.

مقام در عرفان به صفتی پایدار در جان سالک اطلاق می‌شود، در حالی که کرامت به امری خارق‌العاده که از سالک بروز می‌کند، گفته می‌شود. در آموزه‌های دینی، تطبیق روشنی برای مراحل تعریفی سیر و سلوک که توسط عرفا ارائه شده، یافت نمی‌شود و وحدت نظر بین آنها وجود ندارد.

مشهورترین ترتیب اذکار تسبیح حضرت فاطمه (س) همان ترتیب متداول است که در آن زیبایی و هماهنگی اذکار، مناظر دلربایی را در عالم جان و تن پدید می‌آورد و هر کدام آثار و برکات خاص خود را دارند. این ترتیب‌ها مانند تزیینات مناظر زیبا، اثرات فوق تصور بشری دارند.