اخلاق و عرفان

کفران نعمت اسمای الهی شبیه به کفران نعمت حضرت مهدی (ع) و مولا علی (ع) است که حق را رها کرده و باطل را گرفتند. به طور مثال، کفران نعمت «ستار العیوب» به معنای پرده‌دری و هتک حرمت مؤمنین است.

حضرت مهدی (عج) از جامعه تأثیر نمی‌پذیرند، بلکه خود الگو هستند. لباس ایشان پوششی است که همچون حجابی برای مردان عمل کند، اما دست و پا گیر نباشد و موجب نزدیکی به خدا شود، نه خودبینی و ریا.

برای رسیدن به ایمان، اعتقاد و یقین عالی، می‌توان به خطبه المتقین (مشهور به خطبه همام) از امیرالمؤمنین علیه‌السلام مراجعه کرد. همچنین آیه ۶۹ سوره عنکبوت که می‌فرماید «و الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و إن الله لمع المحسنین» راهگشاست.

علائم افسردگی نفس یا روح شامل مواردی چون غم و غصهٔ مداوم، انزوا گزینی، بی‌مزه شدن گذران زندگی، احساس بی‌معنایی، حس به بن‌بست رسیدن و در حبس افتادن، و همچنین تعجب از شادی و خوشحالی دیگران است.

منظور از «خود را به غفلت زدن» (تغافل) در حدیث، این است که فرد با وجود آگاهی از خطاها، عیوب و زشتی‌های دیگران، طوری رفتار کند که گویی متوجه هیچ‌کدام از آن‌ها نیست. این صفت، نیمه‌ای از عقل شمرده شده است.

حدیث «الأرواح جنود مجنده» می‌گوید که ارواح مانند لشکرهای سازمان‌یافته‌ای هستند که قبل از ورود به دنیا با هم ملاقات کرده و همدیگر را شناخته‌اند. این آشنایی یا ناآشنایی باعث می‌شود که در دنیا با هم انس بگیرند یا اختلاف داشته باشند. مؤمنان واقعی به طور طبیعی به سوی یکدیگر جذب می‌شوند.

برای تلطیف احساسات و عواطف در باطن، باید در دل، نیاز به مردم و بی‌نیازی از آنان را جمع کنی. نیاز به مردم در نرمی سخن و خوش‌رویی ظاهر می‌شود و بی‌نیازی در حفظ آبرو و عزت. همچنین باید مراقب زبان بود که مانند سگ درنده است و می‌تواند موجب بدبختی شود.

ظن نیکو به خدا داشتن به معنای یقین به صفات کریمانه او و زدودن هرگونه شک و تردید از دل است. این امر شامل رضایت به قضا و قدر الهی، حتی در هنگام تنگی روزی، می‌شود، بدون آنکه مانع طلب روزی کثیر گردد.

پاکسازی ذهن از شبهات، به‌ویژه آن‌هایی که از دوران کودکی شکل گرفته‌اند، با آشنایی از بدو کودکی با معارف قرآن و عترت امکان‌پذیر است. حضرات معصومین علیهم السلام مصداق اسماء مقدس الهی و عبد المتکبر هستند و صفات الهی با امکان درک و فهم، اسم زیبای خداست که پیامبر و معصومین مصداق آن محسوب می‌شوند.

تطهیر دل از تصورات و توهمات درباره خدا، که از دوران کودکی در ذهن نقش بسته، از راه فرو رفتن در اقیانوس معارف قرآن و عترت و مناجات اهل بیت علیهم السلام حاصل می‌شود. این راه، فطرت ناب توحیدی را زنده می‌کند و از شکل‌گیری شبهات در ذهن جلوگیری می‌نماید.

داشتن تصورات ناقص و اشتباه از ذات حق که ناشی از جهل و عدم درک است، با رسیدن به توحید ناب و تطهیر دل از این توهمات برطرف می‌شود. فرو رفتن در معارف قرآن و عترت راهی برای این تطهیر است. توحید واقعی یعنی عدم توهم ذات حق و عدل یعنی عدم متهم ساختن او.

حدیث «أحب الله تعالی عبدا سمحا إذا باع و سمحا إذا اشتری و سمحا إذا قضی و سمحا إذا اقتضی» به معنای دوست داشتن بنده‌ای است که در خرید، فروش، پرداخت و دریافت سهل‌انگار و خوش‌رفتار باشد. این سهل‌انگاری شامل عدم کم‌فروشی، عدم مذمت کالا، عدم گران‌فروشی، عدم سخت‌گیری در دریافت وجه و دادن فرصت در پرداخت و دریافت می‌شود.

آرزوهای مادی زمانی نامناسب تلقی می‌شوند که هدفشان تنها بازی، لهو، زینت، تفاخر و افزون‌طلبی باشد. اما اگر در چارچوب خواسته‌های خدایی و با دعا برای خیر دنیا و آخرت باشند، مطلوب و پسندیده هستند.

صبر جمیل به معنای شکیبایی در برابر ناملایمات بدون شکایت به مردم است، همانند صبر حضرت یعقوب در فراق یوسف. این صبر، هنرمندانه است و به انسان کمک می‌کند تا دین خود را از آلودگی‌ها محفوظ دارد و به اطاعت خدا پایبند بماند. مراتب آن شامل راس طاعت خدا و رضا به قضای اوست.

عجب یا خودبینی، یکی از حسودان عقل انسان محسوب می‌شود و بر بزرگترین نعمت الهی که در دل قرار دارد، حسادت می‌ورزد. این خودبینی نابودگر عقل است. معجب (خودبین) در واقع همان حسودی است که بر خودش حسادت می‌ورزد و به همین دلیل می‌توان عجب را مادر حسادت دانست.

توصیف برخی افراد با نسبت‌هایی پست‌تر از حیوان، در صورتی که خوی درندگی و پلیدی آنها محرز باشد، اشکالی ندارد. قرآن کریم در مواردی انسان را به دلیل پیروی از هوای نفس، مانند سگ یا الاغی که بار کتاب حمل می‌کند، توصیف کرده است. این توصیفات برای کسانی است که آیات الهی را تکذیب می‌کنند.

مسخره کردن، به کار بردن القاب زشت و طعن و عیبجویی از مصادیق توهین و فسق است، چنانکه قرآن کریم از آن نهی کرده است. اما لعن ظالمان به صورت عالمانه و بدون تحریک دشمنی، زیباست؛ در حالی که لعن بزرگان اقوام که موجب تعصب و دشمنی شود، پسندیده نیست.

ارتباط روحی حال خوب و بد آدم‌ها، فراتر از شرایط جامعه، به دلیل ارتباط مستقیم مؤمنان با قلب عالم، امام زمان (عج)، است که تحولات ایشان بر ما تأثیر می‌گذارد. همچنین، مؤمنان مانند اعصاب به هم پیوسته‌اند و در تحولات سهیمند.

حدیث «عقول النسا فی جمالهن و جمال الرجال فی عقولهم» به معنای نفی عقل از زنان نیست، بلکه بر اهمیت عقل برای هر دو جنس تأکید دارد. تکالیف دینی مانند امر به معروف و نماز بدون عقل امکان‌پذیر نیست و آیات قرآن نیز شامل حال زنان و مردان می‌شود.

بیمه دیه را می‌توان نوعی صندوق مشترک در نظر گرفت که موسس آن حق بهره‌برداری و حمایت از اعضا را دارد. این یک قرارداد بین بیمه‌گر و بیمه‌گذار است و امکان عفو در مورد بیمه دیه وجود دارد.