دعا و مناجات

برای مبتدیان سلوک، بهتر است ابتدا مناجات خمس عشر را با حضور و مراقبه ممارست کنند. سپس با دعاهای ۱۲، ۸ و ۶ صحیفه سجادیه آغاز کرده و پس از آن، کل صحیفه را از ابتدا تا انتها دوره نمایند.

فراز «یا من تجلی بکمال بهائه فتحققت عظمته من الاستواء کیف تخفی و أنت الظاهر» در دعای عرفه، به تجلی کامل بهاء الهی و تحقق عظمت او اشاره دارد. بهاء الهی به معنای نور، زیبایی و نیکویی است که با درخشش خود، عظمت الهی را آشکار می‌سازد و او چگونه می‌تواند پنهان باشد در حالی که تنها ظاهر کننده است.

فراز «یا من احتجب فی سرادقات عرشه عن أن تدرکه الأبصار» به حجاب الهی در سرادقات عرش اشاره دارد که باعث می‌شود ابصار او را در نیابند. علم و قدرت خداوند بر همه چیز محیط است و هیچ چیز خارج از احاطت او نیست. درک شدن مخلوق از ناحیه علم و قدرت خالق، فراتر از هر درک بصری، سمعی، شمی، لذی و قلبی است.

در فراز «و ورعا فی إجمال» از دعای بیستم صحیفه سجادیه، «اجمال» به دو صورت قابل تفسیر است: اول، به معنای زیبایی و نیکویی؛ یعنی پروردگارا پارسایی را در نهایت زیبایی و نیکویی به من روزی فرما. دوم، به معنای اقتصاد و شایستگی؛ یعنی پارسایی و فرار از گناه را چنان برایم روزی فرما که به شایستگی باشد.

فراز «محقت الاثار بالاثار و محوت الاغیار بمحیطات افلاک الانوار» به غلبهٔ اثر بعدی بر اثر قبلی و محو شدن غیر حق با احاطهٔ انوار الهی اشاره دارد. آفرینش هر لحظه در حال تجدید است و آفرینش نو بر آفرینش قبلی برتری دارد. با احاطهٔ انوار الهی، جز روشنایی همان انوار غالب چیزی مشاهده نمی‌شود و هر چه هست ارادهٔ غالب الهی است.

فراز «یا من استوی برحمانیته...» از دعای عرفه به این معناست که خداوند رحمانیت خود را به تساوی بر همه چیز گسترانده و عرش در ذات او غیب شده است. عرش به علم غیب الهی تعبیر می‌شود که حجاب ذات است اما در عین حال حقایق را آشکار می‌سازد.

وارث شدن سمع و بصر به معنای طلب بقا و سلامتی آن‌ها تا لحظه مرگ است. همچنین به معنای بهره‌مندی از این قوا در راه رضای الهی است، به گونه‌ای که جز زیبایی و خیر از آن‌ها سر نزند و ارزش و اعتبار آن‌ها بالا رود. این وارث شدن می‌تواند کنایه از باقیات الصالحات یا شاهدان اعمال نیک در روز قیامت باشد.

خواندن خدا با اسم‌هایش، در واقع توجه و عنایت پروردگار به بنده است و هر کس خدا را بخواند، اجابت می‌شود. اجابت اولیه همان توجه پروردگار است و اجابت در برآورده شدن حاجات، مشروط به رعایت شروط دعا، توحید، شناخت خدا، و تسلیم اوامر اوست؛ در غیر این صورت، یا تعجیل، تأخیر، یا تعویض در اجابت رخ می‌دهد.

این فراز از دعا به معنای درخواست از خداوند برای قرار دادن ما در پناهگاه و حمایت الهی است که هیچ‌گاه مورد دستبرد، آلودگی یا نابودی قرار نمی‌گیرد و در دسترس نااهلان واقع نمی‌شود. «لا یستباح» یعنی مصادره نشود، مورد دستبرد واقع نشود، به حرام آلوده نگردد، نابود نشود، آفت نزند و در دسترس سوء استفاده نااهلان قرار نگیرد.

وارث شدن چشم و گوش در دعا به معنای باقی ماندن آنها تا پایان عمر در کمال صحت و سلامت، رسیدن به نفع و منفعت از آنها، تداوم حیاتشان پس از مرگ دنیوی و آراسته شدنشان به زینت اطاعت است. همچنین می‌تواند به معنای رسیدن به لیاقت رفاقت ابدی با حضرات معصومین (ع) باشد که «عین الله الناظره و اذن الله السامعه» هستند.

فراز «فهی بمشیتک دون قولک موتمره» در دعای روز سوم رمضان به این معناست که سختی‌ها و اسباب تنها به مشیت الهی و بدون نیاز به فرمان قولی، رام و مطیع اراده او هستند. وجود، خصوصیات، حالات و تغییرات هر شیء تنها با مشیت الهی تحقق می‌یابد و فرمانبرداری اشیاء از خدا، چه به امر و چه به نهی، تنها با مشیت او صورت می‌گیرد.

عبارت «ابتدع بقدرته الخلق ابتداعا» در مناجات به آغاز خلقت توسط قدرت بی‌نیاز الهی اشاره دارد و انحصار خلقت به ذات باریتعالی را می‌رساند. «اخترعهم علی مشیته اختراعا» نیز بیانگر اختراع و ظهور آفرینش بر اساس مشیت الهی است.