فلسفه و منطق

ایجاد ارتباط بین حدیث «و من نعمره ننکسه فی الخلق» از حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) و نظریه صورت و هیولا که در فلسفه مطرح است، نیازمند تکلف است. این حدیث را نمی‌توان ردی صریح بر آن نظریه دانست، زیرا چنین ارتباطی صحیح به نظر نمی‌رسد.

لقب صدرالمتالهین برای ملاصدرا، با توجه به ماده «تأله» که به معنای خداشناسی و رسیدن به حقایق الهی است، به او داده شده است. این لقب نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در این حوزه است، اما علت دقیق و میزان بجا بودن آن، نیازمند بحث گسترده‌تری است.

برای اثبات معاد به مادی‌گرایان می‌توان گفت که اگر معاد نباشد، عالم هستی به عناصر پراکنده تبدیل می‌شود که معدوم شدنشان امکان‌پذیر نیست. اگر فرض کنیم معدوم می‌شوند، پس باید معدوم‌کننده‌ای وجود داشته باشد که این خود اثبات‌کنندهٔ وجود خالق و امکان تجدید حیات است. این روند تا ابد ادامه یافته و خود به خود ابدیت را اثبات می‌کند.

قاعدهٔ «یعرف الاشیاء باضدادها» (شناخت اشیا به ضد آنها) یک اصل فلسفی و منطقی است، اما در همهٔ موارد صدق نمی‌کند. برای مثال، شناخت روز لزوما نیازمند شناخت شب نیست، یا درک حیات، مستلزم شناخت مرگ نمی‌باشد. این قاعده کلیت ندارد و در هر موردی باید موضوعیت آن بررسی شود.

عقل چراغ و علم نور آن است؛ علم بال و پر عقل، مرکب سیر و سلوک، و روح و جان آن محسوب می‌شود. عقل و علم دو بال لازم برای فهم و درک صحیح هستند و نباید علم از عقل فراتر رود. عقل، اصل علم و داعیهٔ فهم است.

دیالکتیک به روشی از بحث و مناظره گفته می‌شود که در آن دو نظر فلسفی متضاد، از طریق عملی خردگونه در یک نظریه جدید جمع می‌شوند. این روش که ریشه در یونان باستان و سقراط دارد، در فلسفه اسلامی نیز مطرح است و به عنوان ابزاری برای فلسفه و نظریه‌ای درباره منطق به کار می‌رود.

تفاوت اصلی میان تصور کردن و تفکر کردن در این است که نفس آدمی توانایی تصویرگری و ایجاد تصور را دارد، در حالی که فکر آدمی ماهیتی جستجوگر دارد و به دنبال کشف و تحلیل است. در تمرینات اندیشه‌ای، بسته به هدف، ممکن است از هر دو استفاده شود، اما ماهیت آن‌ها متفاوت است.

معاد جسمانی از طریق عقلی با توجه به احاطهٔ عالم معنا بر عالم مادی و درهم‌تنیدگی ماده و روح در انسان اثبات می‌شود. انسان موجودی است که ماده و معنا در آن یکی شده و این حضور در عالمی فراتر از زمان مادی، در آخرت نیز رخ می‌دهد.

درک ما از وجود، مفهوم آن است نه خود وجود. قائل شدن به وحدت شخصی وجود، ادعایی است که در آن وجود حق را به فهم خویش درک کرده‌ایم و این موجب شرک و جسارت است، زیرا وجود خداوند مثلی ندارد و علم انسان به ذات او محدود است.

اتحاد عالم و معلوم یا عاقل و معقول در فلسفه اشکالاتی دارد؛ زیرا ظهور معلوم در ذات عالم دلیلی بر اتحاد آن دو نیست. معلومات و معقولات خروجی پردازش دریافت‌های دل آدمی است که می‌تواند مطابق یا خلاف واقع باشد. ارزش هر کس به بلندی اندیشه و قیمت محسنات اوست.

حقیقت مسئله حدوث و قدم عالم این است که عالم هستی حادث است و خالق به آن هستی بخشیده است. برهان حرکت نشان می‌دهد هر حرکتی آغازی دارد و هر چیز دارای آغاز، حادث است. برهان نقلی از امام باقر (ع) نیز بیان می‌کند که اول مخلوق، آب بوده و خداوند آن را نه از چیزی که پیش از آن بود، خلق کرده است. این بدان معناست که عالم هستی سابقهٔ نیستی نداشته و خالق به آن هستی بخشیده است.

تجدد امثال، اصطلاحی کلامی، عرفانی و فلسفی به معنای از بین رفتن چیزی و پدید آمدن همانند آن است و همه مخلوقات، اعم از مادی و مجرد را شامل می‌شود. حرکت جوهری ابداعی ملاصدرا مختص عالم مادی است. این دو نظریه مرتبطند اما یکی نیستند.

حدیث «و لم یقرب منها بالالتزاق و لم یبعد عنها بالافتراق» به وحدت وجود اشاره ندارد. این حدیث به راز ارتباط خالق و مخلوق می‌پردازد که فراتر از درک و بیان است. ارتباط خالق با مخلوق، فوق چگونگی و غیر چگونگی است و اشیاء در عین حال که هستند، در برابر ذات حق صفرند.

وحدت وجود با اشتراک مفهومی یا عینیت خالق و مخلوق، کفر است. وجود مطلق، حدود ندارد و جایی برای غیر نمی‌گذارد. فلسفهٔ وجودی، از قرآن و عترت نیست و بازی با الفاظ در مباحث توحیدی ممنوع است. عبارات گنگ و مبهم، راهی برای مصادرهٔ اذهان است و باید از ورود به حریم ذات الهی پرهیز کرد.

علیت موجب جبر نمی‌شود، زیرا اختیار هر مختاری از جانب خداست و ارادهٔ الهی به موجودات در حدود خاصی اختیار داده است. نسبت دادن اجبار به اختیار، به معنای انکار تحقق ارادهٔ الهی در اختیار داشتن موجودات است. تقدیر افعال اختیاری، ایجاد امکان برای تحقق آن‌هاست، نه اجبارشان.

تفکر در صفات الهی اگر عین ذات در نظر گرفته شود، موجب کفر می‌گردد؛ اما اگر صفات عین ذات نباشند، تفکر در آن‌ها با رعایت محذورات بلااشکال است. نظریه وحدت وجود نیز به دلیل ماهیت‌بخشی به ذات حق و جسارت ورود به مکانت ذات، اشکال دارد.

مفهوم مشکک در حلقه موجودات اشکالی ندارد، اما نسبت دادن آن به ذات باریتعالی و مقایسه با سایر موجودات محل اشکال است. این بدان معناست که درک مفاهیم مشکک برای موجودات امکان‌پذیر است، اما تعمیم آن به خداوند صحیح نیست.

رابطه زوج با ضد، نسبتی است که در آن هر دو مفهوم، وجودی هستند و اجتماعشان در یک محل و زمان واحد محال است. این تقابل از نوع تضاد است، نه نقیضین یا تضایف. اگر چیزی زوج یا ضدی نداشته باشد، دچار سکون می‌شود، مگر خداوند که صفاتش از خلقش متمایز است.

زمان و مکان مفاهیمی پیچیده هستند که در عالم مادی و غیرمادی تفاوت دارند. خالق هستی، فراتر از زمان و مکان است و با آفرینش، این مفاهیم را ایجاد کرده است. آیات قرآن مانند «تعرج الملائکه و الروح إلیه فی یوم کان مقداره خمسین ألف سنه» نسبیت زمان را به وضوح نشان می‌دهند و تجربهٔ خواب، مثالی از این نسبیت است.

فرض کردن وجود مشکک و تسری دادن آن به خالق و مخلوق، مشکلات جدی در توحید ایجاد می‌کند. خدا نامحدود است و محدود کردن وجود او به مراتب، منجر به شرک می‌شود. تفکر درباره ذات و وجود خدا با عقل محدود، خطای فاحش و شرک است. وجود خدا «لیس کمثله وجود» است.