معرفت‌شناسی

مراد از حدیث امام علی (ع) سخن بدون تحقیق و یقین است، چه شنیده باشد یا خوانده شده باشد. مهم، اعتماد و یقین به وثاقت منبع خبر است، چه منبع شخص باشد یا نوشته. بالا بردن قوهٔ تشخیص، دقت و توجه ویژه به اخبار و تعقل در جان آن‌ها، یار نیکویی در فهم وثاقت اخبار است.

پیامبر اسلام (ص) با لباس خاکی برای آبادانی دنیا حضور یافتند و مولا علی (ع) ابوتراب است، یعنی متخصص تبدیل خاک به افلاک و فوق افلاک. وجودی که فلک الافلاک از پرتو نورانی آن خلق شده، در پست‌ترین نقطه عالم هستی برای توسعه انوار الهی به این دنیا وارد شدند.

پرهیزکاران، سختی و آسایش را دو کلاس مجزا تلقی می‌کنند که هر دو را با موفقیت کامل به پایان می‌رسانند و خدا را در هر حال حمد می‌کنند. اندوه دل پرهیزکاران پنهان است؛ با وجود حزن قلبی، سیمایشان بشاش و شاد است و حزن خود را آشکار نمی‌کنند. آنها سختی و آسایش را از ناحیه خدا دانسته و لازمه تکمیل بندگی می‌دانند.

دیدن به معنای احاطه و اشراف بر دیده شده است که از ذات غیر قابل کشف پروردگار مبراست. دل‌ها با حقایق ایمان خدا را می‌بینند و رویت تنها به اسماء حسنای الهی محدود می‌شود، نه ذات مقدس او. نور و بصیر از جمله اسماء حسنای اوست.

رسیدن به مقام تصدیق و یقین نیازمند دل پاک و انتخاب احسن است. برای یافتن حق باید از جادهٔ اسلام راهی کوی صدق شد و چهار ستون یقین را محکم کرد: شوق بهشت، ترس از آتش، زهد در دنیا و ترقب مرگ. تصدیق، یقین خالص شده و مرحلهٔ اعلای آن است که با عقل و تفکر و تحقیق حاصل می‌شود و در کردار نمود پیدا می‌کند.

شعور موجود در حیوانات و جمادات با عقل انسان متفاوت است. عقل انسان همراه با شهوت است و اگر عقل بر شهوت غلبه کند، انسان از فرشتگان برتر می‌شود. اما حیوانات شهوت دارند و فاقد عقل هستند، و جمادات نیز در سطحی پایین‌تر از حیوانات شعور دارند. بنابراین، این شعور به معنای عقل نیست.

امانت عالم ذر، ابلاغ ولایت رسول خدا (ص) و ائمه (ع) است. با این حال، شواهدی نشان می‌دهد که اختیار انسان پیش از عالم ذر بوده است، زیرا پاسخ «الست بربکم» با اختیار داده شده است. برای جزئیات بیشتر به مطالب قبلی درباره عالم ذر مراجعه شود.