معرفت‌شناسی

تلقین میت نشان‌دهندهٔ امکان ارتباط با میت پس از مرگ، حیات روحانی، تاثیر متقابل دنیا و آخرت، و لطف الهی برای جبران مافات است. همچنین نوعی دعا و موعظه محسوب می‌شود و به داشته‌های متوفی ضمیمه می‌گردد.

انسان‌ها به آثار اعمال خود آگاهی پیدا نمی‌کنند زیرا مراد از آثار، راه و روش، نشان و نیات اشخاص است و هر انسانی با تیز کردن نظر خود می‌تواند به آن آگاه شود. رسیدن به این مرتبه در دنیا ممکن است و خداوند اعمال و آثار آن‌ها را ثبت و ضبط می‌کند.

وجود و ارادهٔ انسان هر دو تجلی ارادهٔ الهی هستند. خداوند اراده کرده که انسان در چارچوب مشخصی اختیار داشته باشد و بتواند اراده کند. بنابراین، جملهٔ «طلب تو قالب تجلی اوست» به این معناست که هم وجود انسان و هم ارادهٔ او، تجلی ارادهٔ الهی است.

کثرت و تفاوت ادراکات انسان‌ها از خداوند، نشان عظمت لایوصف پروردگار و ضعف ادراک کنندگان است. تجلی ذات الهی مفهومی خطاست؛ تجلی همان ظهور آیات، اسماء و صفات الهی است. معرفت نفس، درک مقام مرادی حضرت مرید است، یعنی درک اراده الهی، نه مقدمه‌ای برای معرفت ذات.

تحقیق درباره زمان در مباحث توحیدی، درک ما را از عظمت پروردگار متعال افزایش می‌دهد و مانع از آن می‌شود که ذات حق را در قید زمان مقید سازیم. همچنین، فهم زمان به درک بهتر اسماء حسنای الهی و آیاتی چون «و ان یوما عند ربک کالف سنه» کمک می‌کند.

تجربه زمان و فرازمان، مانند هر چیز دیگری، مظهری از قدرت الهی است. خداوند متعال هر زمان که اراده فرماید، انسان را به تجربه زمان، فرازمان، یا هر حالت دیگری از زمان‌مندی می‌رساند.

تجربه نزدیک به مرگ، به خودی خود نشان‌دهنده ادراک فرازمانی نیست، بلکه نوعی ادراک از کیفیات مختلف زمانی محسوب می‌شود.

زمان حقیقی به اراده الهی بستگی دارد، در حالی که زمان قراردادی با ساعت و تقسیم‌بندی‌های انسانی سنجیده می‌شود. این تقسیم‌بندی‌ها، مانند ثانیه، دقیقه و ساعت، ربطی به حقیقت زمان ندارند و تنها برای تنظیم امور دنیوی وضع شده‌اند.

عارفان و کسانی که به مرتبه بالایی از علم و یقین می‌رسند، در حالات عرفانی خاص، زمان را به کیفیات متفاوتی شهود می‌کنند و ممکن است به تجارب فرازمانی دست یابند که فراتر از شرح است. علم نیز جایگاهی فراتر از فرازمانی دارد.

ذات پروردگار متعال از دسترس عقل بشر بیرون است و نیازی به شناخته شدن ندارد. شناخت و ارتباط با مخلوقات از طریق اسماء و صفات الهی صورت می‌گیرد، زیرا اجلال و عظمت حق به حدی است که از هرگونه توصیف و ارتباطی بی‌نیاز است. در این وضعیت، موجودات در کلاس اسماء و صفات و افعال الهی حضور دارند.

قوه خیال، نمایشگر دل است و به هر شبکه‌ای که دل متصل باشد، محتوای آن را پخش می‌کند. اگر دل با عقل مدیریت شود، به ملکوت متصل شده و تحت الهامات رحمانی قرار می‌گیرد. این اتصال، تخیلات و اندیشه‌های صادق، چه در خواب و چه در بیداری، به همراه می‌آورد. هرچه عقل و مکارم اخلاق قوی‌تر باشد، تخیلات شفاف‌تر و صادق‌تر خواهد بود.

آفرینش انسان از گل خشکیده از لجن متعفن، آزمونی است تا انسان پستی را به اعلی برساند و با غلبه بر امکان گناه و مکروهات، هنر بندگی را به نمایش گذارد. این گل بدبو، ماده اولیه انجام گناه است، اما انسان با تبدیل آن به خوبی و زیبایی، به عنصر اولیه خود بازمی‌گردد و در قیامت، خیر و شر به صاحبانشان بازمی‌گردد.

آفریدن موجودات بدون اجازه، نشانهٔ برتری ذات الهی است که از هستی فراتر است و نیازی به اجازه ندارد. هستی‌یافتن اولیهٔ موجود، لطف محض بوده و ظلم محسوب نمی‌شود، زیرا در بدو خلقت، اراده‌ای برای اجازه دادن نداشته است. توانایی خواستن و اختیار کردن، با ارادهٔ ثانویهٔ خالق در موجود بوجود می‌آید.

در ابتدای خلقت، مخلوقات دارای ظرفیت رشد بودند و می‌بایست به سوی مرتبه عالی‌تر حرکت می‌کردند؛ برخی به این امر تحقق بخشیدند و برخی دیگر سقوط کردند. انسان‌ها نیز در این مرحله دچار لغزش شدند و پس از افت مقام، بایستی سیر تکاملی خود را آغاز کنند.

علم الهی آغاز زمانی و مکانی ندارد، زیرا ابتدائیت به معنای آغاز نشأت زمانی و مکانی است و درک بی‌ابتدایی برای موجود مقید به زمان و مکان ممکن نیست. با جنبه فرازمانی و فرا مکانی می‌توان به درکی از علم بی‌انتها رسید. علم خداوند از کم و کیف و حدود آزاد است و پیش از مشیت و ارادهٔ الهی قرار دارد.

انسان و هیچ موجودی مالک هیچ قدرت و نیرویی نیست؛ همه توانایی‌ها به اراده و قدرت الهی به امانت داده شده است. چه این توانایی محدود باشد و چه گسترده، تنها به قدرت خداست. تفاوت قدرت موجودات با خدا در این است که مالک اصلی قدرت خداست و توانایی موجودات تنها تا زمانی که خدا بخواهد، جلوه خواهد داشت.

نیاز «من» و هر موجود دیگری، تنها و تنها به خداوند متعال است. اگرچه خالق حکیم، نوعی وابستگی و ارتباط میان مخلوقاتش ایجاد کرده تا آنها را نسبت به هم مجتمع سازد، اما «من» بی‌هیچ تعلق، فقط او را می‌شناسد و بس.

مقر «من» می‌بایست فوق آفاق جهان باشد، زیرا جهان همچون پله‌کان زیر پای «من» قرار دارد. این توصیف، عاریتی است برای بیان جایگاه متعالی «من» نسبت به جهان مادی.

صورت‌ها و سیرت‌ها، تعلقات «من» به شمار می‌آیند و به عنوان حجاب‌های آفاق آن محسوب می‌شوند. این بدان معناست که صورت و سیرت، خود «من» نیستند، بلکه متعلقات و پوشش‌های آن هستند.

تغذیهٔ «من» به معنای نحوهٔ ارتباط با اسماء حسنا و صفات علیا و امثال آن است. این تغذیه، به بیان دیگر، به معنای آرایش «من» با علم لایزالی و مشیت و ارادهٔ سبحانی خداوند است.