معرفتی

رزق مقسوم برای جوینده تضمین شده است، به شرط تلاش متعارف. رزق مطلوب و مفضول نیز برای کسانی است که در عرصه اعمال صالحه و فضایل معنوی تلاش می‌کنند و از جانب خداوند کریم افاضه می‌شود و ارتباطی به کار اقتصادی ندارد.

فیض الهی به معنای احسان، کرم، لطف و محبت الهی است که به سوی بنده جاری می‌شود. نعمت الهی هر چیزی است که مطلوب طبع آفریده بوده و از آن بهره می‌برد و لذت می‌برد. هر نعمتی که به انسان سرازیر می‌شود، فیض الهی است، اما میزان بهره‌مندی از آن میان آفریده‌ها متفاوت است.

عبودیت و بندگی دو واژه با ریشه و معنای واحد نیستند و مقایسهٔ دقیق آنها دشوار است. می‌توان عبادت را اسم و عبودیت را صفتی در نظر گرفت که عبد به آن متصف می‌شود. این دو واژه در روایات متعدد به کار رفته‌اند و تفاوت معنایی ظریفی دارند.

واژهٔ «صلاح» نقطه مقابل فساد و تباهی است و بیشتر در افعال و کارها به کار می‌رود. «حسنه» اثری بهجت‌آفرین و شادی‌بخش است که لطیف‌تر از صالحه به نظر می‌رسد و می‌توان آن را روح صلح دانست. در قرآن، عمل صالح در برابر عمل ناصالح قرار گرفته است.

مفهوم این حکمت آن است که اگر کارها و حوادث دچار اشتباه و خطا شدند، پایان آنها با آغازشان سنجیده می‌شود. با مقایسه ابتدای یک عمل با عاقبتش، می‌توان از افتادن در هلاکت و گناه جلوگیری کرد و شیرینی ابتدای گناه را با تلخی آخر آن سنجید.

غایت انسان، فرشته شدن نیست، بلکه برعکس، غایت فرشتگان انسان شدن است، زیرا انسان واقعی اشرف مخلوقات است و ملائک بر او سجده کردند. انسان اختیار دارد که در بهترین تقویم قرار گیرد یا به اسفل سافلین بازگردد، مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام دهند.

ربوبیت به معنای تربیت و پرورش است؛ یعنی ایجاد حالتی پس از حالتی دیگر تا چیزی به حد کمال برسد. انسان در ابتدای خلقت و در هر لحظه به ربانیت خدا نیازمند است تا بتواند به حیات، اختیار، اراده و هدفش دست یابد. این نیاز تا ابد ادامه دارد.

منظور از «یرید الله بکم الیسر» این نیست که در دنیا راحتی نباشد، بلکه دنیا برای خوش‌گذرانی صرف نیست و خوشی‌هایش آمیخته با ناملایماتی‌هاست. با هر سختی آسانی است و راحتی‌های دنیا بیش از رنج‌های آن است، هرچند راحتی حقیقی در عالم آخرت است.

حیوانات خالی از عقل نیستند، بلکه ظهور عقل در آنها دارای درجات مختلفی است و تا به درجهٔ خاصی نرسد، به آن موجود «عاقل» اطلاق نمی‌شود. غلبه شهوت بر انسان نیز به معنای زوال مطلق عقل نیست، بلکه تفکر همچنان ممکن است.