کلام و عقاید

فرقه مدهدهه، گروهی متزلزل و مضطرب العقیده هستند که در تشخیص حق از باطل ناتوانند و با شبهات، عقایدشان متزلزل می‌شود. آنها در برابر حجت خدا مقاومت کرده و نظر خود را بر نظر او ترجیح می‌دهند، مانند سامری که با فهم ناقص، گوساله می‌ساخت و مردم را از حق دور می‌کرد.

تقسیم جهان به لاهوت، جبروت، ملکوت و ناسوت، تقسیم‌بندی ذوقی است و در متون دینی مطلب خاصی درباره آن وجود ندارد. مراتب وجودی پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) پیچیده و اسرارآمیز است و احادیث مذکور، بخشی از عجایب وجودی آنان را منعکس می‌کند.

روایت «العلم نقطة کثرها الجاهلون» به آغاز و وحدت علم اشاره دارد که در نهایت به پیامبر و آل محمد (ص) می‌رسد. علم حقیقی، وحدت‌یافته و نامحدود است و کثرت ظاهری، ناشی از جهل است. نقطه، مرکز و منشأ آفرینش و تجلی علم الهی است.

خطبهٔ تطنجیه توسط حافظ رجب برسی در کتاب «مشارق الانوار» نقل شده است. از نظر سندی، این خطبه نیازمند تحقیقات مفصل است، اما از نظر متنی، حاوی محکمات، متشابهات و مجملات بوده و در ردیف مباحث عالی ولایت قرار می‌گیرد.

چهارده معصوم علیهم السلام در ابتدا خلقت برابر دیگران بودند، اما به خاطر حسن بندگی الهی، درجاتشان بالا رفت. پیامبر اسلام به مقام دریافت وحی و معراج رسید و ائمه ابواب شهر علم او شدند، لذا ولایتشان، ولایت الله گشت.

علم خداوند مخلوق نیست، بلکه عین ذات اوست. درایت حدیث مقدم بر روایت آن است و باید روایات را با قرآن و روایات صحیح سنجید. مراد از «العلم ذاته» نفی جهل از ذات حق و احاطه علمی او به تمام خلایق بدون واسطه است. خداوند برتر از آن است که با علم وصف شود، بلکه او تجلی دهنده علم است.

نسبت دادن صفات کمالیه به ذات الهی اولین قدم در جاده توحید است و نشان‌دهنده سلوک در این وادی است. اما در نهایت و در اوج توحید، زمانی که گرد و غبار غیر توحیدی در دل نباشد، تمام صفات از ذات الهی نفی می‌شود، زیرا الله بزرگتر از آن است که به وصف آید و درک شود.

نامحدودیت صفات الهی به دلیل نامحدود بودن نعمت‌های خداست. همانطور که نعمت‌های خدا قابل شمارش نیستند و غیر خدا هستند، صفات خدا نیز فعلی از افعال اوست که حدی برای آن قائل نیستیم. هرچند صفت نامحدود در برابر ذات حق، محدود است و هر چیز نامحدود اگر با ذات حق مقایسه شود، محدود است.

کلام معصومین علیهم السلام نطق قدسی است که اسرار والایی را در بر دارد و تفسیر قرآن نیازمند آگاهی از ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه آن است. قرآن دارای بطن و ظهر، و معانی مختلف است و تفسیر آن جز با علم الهی ممکن نیست.

بحث صادر اول در فلسفه با مشکلاتی چون سنخیت علت و معلول و تعارض با توحید مواجه است. ذات حق از درک مخلوق فراتر است و نحوه خلقت از اسرار الهی محسوب می‌شود. این دیدگاه‌ها با وحدت ذات الهی و مخلوقیت در تضاد است.

عالم لوح و قلم، ادارهٔ ثبت اسناد رسمی حق تعالی است. لوح و قلم دو شاخه از عظیم محمدی بوده و می‌توانند به مراتب وجودی حضرت محمد (ص) یا رسول خدا (ص) و امیرالمؤمنین (ع) نسبت داده شوند. لوح می‌تواند به قلب مبارک حضرت و قلم به مغز ایشان تشبیه شود.

نفی صفات از خداوند مربوط به حقیقت و کنه اوست، نه ذاتش. ذات الهی با اسماء و صفاتش تجلی کرده و قابل شناخت نسبی است، اما کنه و حقیقت او هرگز قابل شناخت نیست و نمی‌توان صفات را از آن نفی کرد. در دعای خالصانه، متوجه ذات خداوند می‌شویم که تمام صفات و اسماء حسنی را در بر دارد.

اسماء الهی راهنمایان بندگی هستند تا راه گم نشود؛ افعال الهی چراغ هدایت برای سلوک در جاده عبودیت است؛ ذات او از هر نقصی منزه است. برای درک ذاتش همین بس که به این حقیقت اعتراف کنیم که او از اوصاف مخلوقات منزه است و وصف و تعریف را به ساحت بی‌همتایش راهی نیست؛ هر کس او را با صفات مخلوقات توصیف کند، جاهل است.

روایات و آیات قرآن، از جمله سخنان امام صادق (ع) و هشام بن حکم، بر این نکته تأکید دارند که اسماء و صفات الهی، غیر از ذات او هستند. این روایات بیان می‌کنند که هر کدام از اسماء و صفات به تنهایی معبودی نیستند، بلکه دلالت بر ذات واحد الهی دارند و پرستش اسم بدون معنی، شرک است.

خداوند از اسمائش بالاتر است زیرا صفات الهی عین ذات اوست و ذات او قابل وصف و بیان نیست. صفاتی که به خدا نسبت می‌دهیم، اسماء الهی هستند که ظاهرشان به صفت تغییر یافته. پرستش اسم یا صفت بدون معنا، کفر و پرستش دوگانگی است؛ توحید واقعی، پرستش معنا بدون اسم است.

ارتباط امام با ذات خداوند از ناحیهٔ اوست و بنده را به درکی فراتر از تصور می‌رساند، نه اینکه امام محو در جمال الهی و بی‌خبر از خود و مخلوقات باشد. شناخت امام از خدا، در حد شناخت خود به عنوان مخلوق است و این شناخت، سقف معرفت بنده محسوب می‌شود.

هیچ مخلوقی، حتی پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع)، به کنه ذات الهی راه ندارند، زیرا درک ذات خداوند محال است. شناخت آن‌ها از خدا، در حد شناخت خودشان به عنوان مخلوق است و این ارتباط از ناحیهٔ خداوند است که بنده را به درکی فراتر از تصور می‌رساند.