کلام و عقاید

فرقه مدهدهه، گروهی متزلزل و مضطرب العقیده هستند که در تشخیص حق از باطل ناتوانند و با شبهات، عقایدشان متزلزل می‌شود. آنها در برابر حجت خدا مقاومت کرده و نظر خود را بر نظر او ترجیح می‌دهند، مانند سامری که با فهم ناقص، گوساله می‌ساخت و مردم را از حق دور می‌کرد.

رتبهٔ «اسم مستأثر» از «اسم اعظم» و حتی «اسم مصطفی» برتر است. اسم مستأثر از ریشهٔ «ء-ث-ر» به معنای بهره، باقی‌مانده و فضل است و بر مفهوم انحصار و اختصاص دلالت می‌کند. حقیقت کامل این اسماء، جز برای خود خدا آشکار نیست و در قلمرو «غیب مطلق» قرار دارد.

عقل و جهل، نور و ظلمت، زیبا و زشت، آرامش و اضطراب، همه آفریده‌های خدایند. زشتی لازمهٔ یک آفرینش آزمونی است و نمی‌تواند امری عدمی یا صرفا نسبی باشد؛ از یک جنبه امری وجودی است. خدای متعال هم زیبایی و هم زشتی را آفرید و خلق ابتدایی او زیبایی محض بود، اما تغییر طبقه زشتی از زیبایی به دلیل عدول از قوانین الهی است.

مقام موجودات از موجد جداست و موجودات در داشتن وجود مشترک‌اند، اما موجد، بوجود آورنده وجود است که هیچ اشتراکی با هیچ موجودی ندارد و برتر از توصیف است. انسان‌انگاری خالق، ناشی از جهل است؛ الله قادر مطلق هم وجود را به وجود آورد و هم به موجودات موجودیت بخشید.

احصاء» در آیه «کل شیء أحصیناه فی إمام مبین» به معنای ثبت کمی و کیفی با تمام محاسبات و ویژگی‌ها، شناسنامه کامل و دقیق با تمام ظرافت‌ها و لطافت‌ها، ثبت جامع و کامل علمی، احاطه و تسلط با تمام کلیات و جزئیات است. امام مبین، همان حقیقت ولایت ائمه اطهار علیهم السلام است که علم کل شیء در آن احصا شده است.

تقسیم جهان به لاهوت، جبروت، ملکوت و ناسوت، تقسیم‌بندی ذوقی است و در متون دینی مطلب خاصی درباره آن وجود ندارد. مراتب وجودی پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) پیچیده و اسرارآمیز است و احادیث مذکور، بخشی از عجایب وجودی آنان را منعکس می‌کند.

وصف پروردگار با صفات علیا، برای جلوگیری از تعطیل فهم بشر و درک برتری ذات اوست. اعتماد به خدا با درک اینکه صفاتش از ذاتش برتر است، تقویت می‌شود. عدالت و حکمت او فراتر از تصور ماست و هدفمندی خلقت و معاد را تقویت می‌کند.

روایت «العلم نقطة کثرها الجاهلون» به آغاز و وحدت علم اشاره دارد که در نهایت به پیامبر و آل محمد (ص) می‌رسد. علم حقیقی، وحدت‌یافته و نامحدود است و کثرت ظاهری، ناشی از جهل است. نقطه، مرکز و منشأ آفرینش و تجلی علم الهی است.

خطبهٔ تطنجیه توسط حافظ رجب برسی در کتاب «مشارق الانوار» نقل شده است. از نظر سندی، این خطبه نیازمند تحقیقات مفصل است، اما از نظر متنی، حاوی محکمات، متشابهات و مجملات بوده و در ردیف مباحث عالی ولایت قرار می‌گیرد.

قدرت الهی به محالات تعلق می‌گیرد و محدود به قدرت بشری نیست. آفرینش هستی از نیستی، قرار دادن دنیا در تخم مرغ بدون تغییر ابعاد، و درک زمان و مکان، نمونه‌هایی از تحقق محالات توسط خداوند است. قیاس قدرت الهی با قدرت بشری نادرست است و درک قدرت او فراتر از زمان و مکان است.

روایت «همانا الله تبارک و تعالی تهی از خلق و خلق تهی از او» به این معناست که هیچ شباهتی میان خالق و مخلوق وجود ندارد. خدا نه مانند مخلوق است و نه مخلوق مانند خدا. هر آنچه غیر از خداست، مخلوق است و خدا خالق همه چیز. استفاده از «اسم» برای خدا از باب ناچاری و فقر خلایق در ارتباط با اوست، نه اینکه خدا به صفات مخلوق نیاز داشته باشد.

الله تبارک و تعالی دارای اسماء و صفات است، اما نباید دارایی خدا را با خود خدا یکی دانست؛ همانطور که مالکیت آسمان‌ها و زمین از آن خداست ولی نمی‌توان ذات حق را با آن‌ها یکی دانست. اختصاص اسماء حسنا به ذات حق، حاکمیت او را اثبات می‌کند، نه یکی دانستن ذات با اسم. عبادت اسماء و صفات به جای ذات، کفر محض و شرک است، زیرا اسم غیر از مسمی است.

وجود انسان خارج از وجود خدا نیست، اما این به معنای یکی شدن خالق و مخلوق نیست. نور شمع و خورشید مشترک معنوی است اما یکی نیستند؛ هر دو مخلوق خدا و دارای تشخص خاص خود هستند.

اعتباری دانستن ماهیت، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا عقل که خود امری اعتباری است، می‌تواند اعتبار ببخشد؟ هویت‌بخشی به نیستی، نیستی‌بخشی به هستی است و این امر به وحدت وجود خدشه وارد نمی‌کند.

هیچ دیده‌ای، چه در دنیا و چه در عقبی، امکان رویت خداوند را ندارد؛ زیرا او به هیچ حدی محدود نمی‌گردد. کائنات و اهل آن پیوسته مقهور حضرت واحد و قهارند. مراد از رویت در اخبار متشابه، ظهور عنایات و توجهات خاصه الهی بر بندگان است و مراد از لقاء الله، ظهور لطف ویژه خدا در کشف اسرار اوست.

هیچ دلیلی بر صحت این ادعا که «خداوند همه چیز را خلق کرده و تمام شده است» وجود ندارد. تنها می‌توان گفت خالق هستی به آنچه خلق فرموده و یا خلق خواهد نمود داناست و دانایی او کل هستی و آفریده‌هایش را در برگرفته است، چه آنها که هستند و چه آنها که خواهند بود.

علم الهی خلایق را در برگرفته، اما چگونگی این احاطت از قدرت درک و فهم ما خارج است. دانایی الهی به قبل و بعد خلایق به عظمت ذات لایوصف پروردگار برمی‌گردد. علم الهی احاطه بر خلایق و گذشته و آینده را به نمایش می‌گذارد و اطلاق خلق برای علم خطاست.

سه حدیث درباره علم الهی در باب علم توحید صدوق، در ظاهر متناقض و متغایر هستند و نیاز به تأویل دارند. علم خاص و عام الهی با ذات حق قابل جمع نیست، زیرا صدور علم نمی‌تواند صدور ذات باشد. معرفی ذات حق به علم بدون جهل به این معناست که در علم الهی جهل راه ندارد.