کلام و عقاید

برخی عرفا، مانند محیی‌الدین عربی، معتقدند عذاب کافران در جهنم گوارا است، اما این نظر با آیات قرآن که بر عدم تخفیف عذاب و جاودانگی آن تأکید دارند، در تضاد است. این دیدگاه می‌تواند نوعی خدعه شیطانی برای تضعیف ایمان باشد.

اعضای بدن، ابزار و قوای مستقل از انسان نیستند، بلکه هویت انسان در هر لحظه با قوا و اعضای فعالش تجلی می‌یابد. هر عضوی در قیامت به عملکرد خود توسط عاملش گواهی خواهد داد. زبان، گوش، چشم و سایر قوا، هرچند نقش مستقلی در ضبط رویدادها دارند، اما عامل اصلی و مدیر کل، خود انسان است.

مخلوق ساکن، اولین خلق الهی است که فاقد وزن، حرکت، حس و رنگ بوده و با سکونش شناخته نمی‌شود. این خلق، ناشناختنی‌ترین آفریده الهی است که حرکات، آن را به عالمیان شناساندند. در برخی روایات، این خلق با «علم» یا «حروف» مقایسه شده است که خود فاقد معنای مشخصی جز خودشان در مرحلهٔ علم الهی بوده‌اند.

اگر عقل به عنوان پیشتاز مخلوقات سیر و سلوک نکند، هیچ لذت، زیبایی، محبت، قداست، دانش و رشدی در جهان تجربه نخواهد شد و همه چیز تنها به ارادهٔ خدا خواهد بود. همچنین، سیر و سلوک فردی و جمعی موجودات به هم وابسته است و کوتاهی هر جزء، بر کل هستی تأثیر می‌گذارد و ممکن است مانع کمال عالم شود.

همانطور که در پاسخ به پرسش قبلی توضیح داده شد، استعمال لفظ وجود در مورد ذات حق باید با قید «لیس کمثله» لحاظ شود، زیرا هیچ موجودی مانند او نیست و در این صورت، وجود او نه مشترک لفظی خواهد بود و نه مشترک معنوی.

می‌توان وجود را به تسامح مشترک لفظی تلقی کرد، اما استعمال آن برای ذات حق باید با قید «لیس کمثله» لحاظ شود تا از بیم همانند انگاری پرهیز گردد. در این صورت، استعمال لفظ وجود در مورد ذات حق نه مشترک لفظی خواهد بود و نه مشترک معنوی.

کلام معصومین علیهم السلام نطق قدسی است که اسرار والایی را در بر دارد و تفسیر قرآن نیازمند آگاهی از ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه آن است. قرآن دارای بطن و ظهر، و معانی مختلف است و تفسیر آن جز با علم الهی ممکن نیست.

عبارت «بنهایه العدم مقرونه» در خلقت مخلوقات، هیچ ربطی به تشکیک وجود ندارد و به معنای نداشتن بهره‌ای از وجود است. مشکات بودن حضرت زهرا (س) به منزله مشکات برای برخی اسماء حسنای الهی است و ایشان تجلیگاه اسماء الهی هستند، نه ذات الهی. تشبیه معاندین به سوسک، برگرفته از ادبیات قرآنی و ولایی است.

نقد برداشت از آیه نور: خدا و نور او مثالی ندارند و نور الله اضافه ملکی است. حضرت فاطمه (س) تجلیگاه اسماء حسنای الهی هستند، نه ذات الهی. توصیف خدا با نور، مثالی ندارد و نور او آفریده‌ای است مانند روح الله. تشبیه خدا به نور، محدودیت او را می‌رساند.

چگونگی علم ذاتی خداوند به موجودات قبل از خلقت، برای علم محدود ما قابل تفسیر و توضیح نیست. علم الهی نامحدود است و علم ما به آن راهی ندارد. ما معلوم علم اوییم و علم ما نیز معلوم علم اوست. تنها می‌توان گفت که او به حق می‌داند و دانایی‌اش محدودیتی ندارد.

بحث صادر اول در فلسفه با مشکلاتی چون سنخیت علت و معلول و تعارض با توحید مواجه است. ذات حق از درک مخلوق فراتر است و نحوه خلقت از اسرار الهی محسوب می‌شود. این دیدگاه‌ها با وحدت ذات الهی و مخلوقیت در تضاد است.

عقل فعال از منظر فلاسفه، به‌ویژه افلاطونیان، ارسطوییان و مشائیان، دارای اشکالات اساسی است و نمی‌تواند مبنای درستی برای توضیح مسائل باشد. اما در فرهنگ اهل بیت (ع)، عقل نخستین آفریدهٔ الهی است که هیچ موجودی از آن منقطع نیست، گرچه بهره‌مندی از آن متفاوت است.

عالم لوح و قلم، ادارهٔ ثبت اسناد رسمی حق تعالی است. لوح و قلم دو شاخه از عظیم محمدی بوده و می‌توانند به مراتب وجودی حضرت محمد (ص) یا رسول خدا (ص) و امیرالمؤمنین (ع) نسبت داده شوند. لوح می‌تواند به قلب مبارک حضرت و قلم به مغز ایشان تشبیه شود.

از دیدگاه برخی، کمال اخلاص در توحید، نفی صفات از ذات است؛ زیرا صفات، شرح اسماء هستند و انتساب آنها به ذات، موجب شرک می‌شود. درک ما از صفات، همان مفاهیمی است که از اسماء یافته‌ایم و صفات، فعل و آیهٔ خدا هستند.

خداوند منزه از آن است که چیزی از ذاتش صادر شود و موجب تجزیه یا محدودیت آن گردد. نور نیز از مخلوقات است. اگر حدیثی به خلقت از «نور ذات» اشاره دارد، احتمالا منظور مرتبه‌ای از خلقت یا تجلی اسماء الهی است که از اولین آفریده‌ها محسوب می‌شود.

نفی صفات از خداوند مربوط به حقیقت و کنه اوست، نه ذاتش. ذات الهی با اسماء و صفاتش تجلی کرده و قابل شناخت نسبی است، اما کنه و حقیقت او هرگز قابل شناخت نیست و نمی‌توان صفات را از آن نفی کرد. در دعای خالصانه، متوجه ذات خداوند می‌شویم که تمام صفات و اسماء حسنی را در بر دارد.

اقرار «یوم الست» از بدن خاکی نبوده، بلکه از پیکر ذری انسان‌ها صورت گرفته و همزمان با آدم و تمام انسان‌ها در عالم ذر بوده است. این اقرار از تمام انسان‌ها یکجا و به صورت همگانی با حضور ارواح و پیکر ذریشان صورت پذیرفته است.

اسماء الهی راهنمایان بندگی هستند تا راه گم نشود؛ افعال الهی چراغ هدایت برای سلوک در جاده عبودیت است؛ ذات او از هر نقصی منزه است. برای درک ذاتش همین بس که به این حقیقت اعتراف کنیم که او از اوصاف مخلوقات منزه است و وصف و تعریف را به ساحت بی‌همتایش راهی نیست؛ هر کس او را با صفات مخلوقات توصیف کند، جاهل است.

مخلوق نمی‌تواند فعل یا حرکتی را ابتدا کند، زیرا ابتدای هر موجودی صفر است و نیازمند مبدأ، ذارء، باریء، خالق و محرک است. هر لحظه موجودات برای لحظات بعدی خود مبدأ هستند و در حکم صفر حرکتی قرار می‌گیرند. این نکته رمزی است که عقول عالم توان گشودنش را ندارند.

روایات و آیات قرآن، از جمله سخنان امام صادق (ع) و هشام بن حکم، بر این نکته تأکید دارند که اسماء و صفات الهی، غیر از ذات او هستند. این روایات بیان می‌کنند که هر کدام از اسماء و صفات به تنهایی معبودی نیستند، بلکه دلالت بر ذات واحد الهی دارند و پرستش اسم بدون معنی، شرک است.