کلام و عقاید

درک ما از وجود، مفهوم آن است نه خود وجود. قائل شدن به وحدت شخصی وجود، ادعایی است که در آن وجود حق را به فهم خویش درک کرده‌ایم و این موجب شرک و جسارت است، زیرا وجود خداوند مثلی ندارد و علم انسان به ذات او محدود است.

هرچند تفکر در ذات حق ممکن نیست و کسی نمی‌تواند به شایستگی ذاتش را پرستش کند، اما کسی که ذات حق را پرستش نکند کافر است. هدف از عبادت باید پرستش ذات حق باشد، نه صرفا اسم یا توهم. اسم غیر از مسمی است و پرستش اسم بدون توجه به معنی آن، کفر محسوب می‌شود.

روایتی از امام علی (ع) به نقل از پیامبر (ص) بیان می‌کند که خداوند ابتدا ارواح اهل‌بیت (ع) را آفرید و فرشتگان با تسبیح آنها توحید را آموختند. همچنین سجدهٔ فرشتگان بر آدم به خاطر وجود اهل‌بیت (ع) در صلب او بود و پیامبر (ص) در معراج، جانشینان خود را که ۱۲ نور بودند و اول آنها علی (ع) و آخرشان مهدی (عج) بود، شناختند.

مصطلحات تعین اول و احدیت جمع در فرهنگ قرآن و عترت وجود ندارد. ورود به این بحث پای نقد و انتقادهای آتشین را پیش خواهد کشید، لذا باید تا زمان خاص آن منتظر ماند و موارد مورد اشاره نیاز به تطهیر و تذکیر دارند.

وحدت وجود با اشتراک مفهومی یا عینیت خالق و مخلوق، کفر است. وجود مطلق، حدود ندارد و جایی برای غیر نمی‌گذارد. فلسفهٔ وجودی، از قرآن و عترت نیست و بازی با الفاظ در مباحث توحیدی ممنوع است. عبارات گنگ و مبهم، راهی برای مصادرهٔ اذهان است و باید از ورود به حریم ذات الهی پرهیز کرد.

بهتر است همه صفات را صفات فعل الهی بدانیم، زیرا صفات ذات را عین ذات خدا دانستن یا نفی کردن آن، هر دو نادرست است. صفاتی چون حیات، اراده و علم در دایره صفات فعل قرار می‌گیرند و تجلی علم الهی با فعل اوست. درک ما از حیات الهی از طریق مخلوقات، درک صفت فعل است نه صفت ذات.

در حوزه معرفت و توحید، صفات الهی عین یکدیگر بوده و در نهایت به یک صفت واحد تبدیل می‌شوند، زیرا ذات واحد نمی‌تواند دارای صفات مختلف باشد. صفات افعال تفاسیری از صفات پروردگارند که حکایت از علوم مکشوف و نامکشوف او دارند و نامگذاری آنها با مسامحه صورت گرفته است. نفی صفات از ذات الهی در کمال اخلاص مطرح می‌شود.

هیچ کس جز خدا نمی‌تواند کسی را بکشد؛ تنها او زنده کننده و میراننده است. مرگ روح به معنای قطع تعلق آن از مراتب بالاتر است، نه نابودی کامل. حقیقت و هویت واقعی انسان می‌تواند فراتر از روح و جسم باشد و عقل نیز قابل کشتن نیست.

خداوند از اسمائش بالاتر است زیرا صفات الهی عین ذات اوست و ذات او قابل وصف و بیان نیست. صفاتی که به خدا نسبت می‌دهیم، اسماء الهی هستند که ظاهرشان به صفت تغییر یافته. پرستش اسم یا صفت بدون معنا، کفر و پرستش دوگانگی است؛ توحید واقعی، پرستش معنا بدون اسم است.

فرض کردن وجود مشکک و تسری دادن آن به خالق و مخلوق، مشکلات جدی در توحید ایجاد می‌کند. خدا نامحدود است و محدود کردن وجود او به مراتب، منجر به شرک می‌شود. تفکر درباره ذات و وجود خدا با عقل محدود، خطای فاحش و شرک است. وجود خدا «لیس کمثله وجود» است.

ارتباط امام با ذات خداوند از ناحیهٔ اوست و بنده را به درکی فراتر از تصور می‌رساند، نه اینکه امام محو در جمال الهی و بی‌خبر از خود و مخلوقات باشد. شناخت امام از خدا، در حد شناخت خود به عنوان مخلوق است و این شناخت، سقف معرفت بنده محسوب می‌شود.

هیچ مخلوقی، حتی پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع)، به کنه ذات الهی راه ندارند، زیرا درک ذات خداوند محال است. شناخت آن‌ها از خدا، در حد شناخت خودشان به عنوان مخلوق است و این ارتباط از ناحیهٔ خداوند است که بنده را به درکی فراتر از تصور می‌رساند.