کلام و عقاید

چهارده معصوم علیهم السلام در ابتدا خلقت برابر دیگران بودند، اما به خاطر حسن بندگی الهی، درجاتشان بالا رفت. پیامبر اسلام به مقام دریافت وحی و معراج رسید و ائمه ابواب شهر علم او شدند، لذا ولایتشان، ولایت الله گشت.

بقا زمانی معنا می‌یابد که امتدادی، چه مکانی و چه زمانی، تصور شود و جایگاه آن در مرتبهٔ بعد از نشئات زمان و مکان است. اسم مبارک «الباقی» برای بقای موجودات در بسترهای زمان و مکان و عوالم فتق آفریده شده است. آفریده‌های قبل از آن به زمان و مکان و فتق موجودیت ندارند تا نیازی به بقا داشته باشند؛ حفظ موجودیتشان به مشیت و ارادهٔ اولیه پروردگار قادر و متعال می‌باشد.

منظور از «المرء و قلبه» در آیات قرآن، اشاره به اجزای وجودی انسان است که قلب، سامانه ارتباطات، اطلاعات، احساسات، عبادات، نیات و تصمیمات اوست و حقیقت انسان از قلبش متمایز است. خداوند حائل بین انسان و قلب اوست و تا اذن او صادر نشود، هیچ ارتباطی برقرار نمی‌شود. خداوند از خود ما نیز به ما نزدیک‌تر است، زیرا هستی ما به او وابسته است.

عبادت اصنام و اجساد به ساحت الهی برنمی‌گردد. هر مخلوقی در دایره قدرت و بندگی خداست؛ بنده موحد مرضی و بنده مشرک مغضوب است. عبادت یعنی اظهار بندگی مرضی خدا، نه هر حال و قالی. شرک ورزی در راستای اراده الهی برای امتحان بندگی است و تحقق آن با اذن خداست. حکم احترام به والدین تشریعی است، نه تکوینی، زیرا عقوق والدین رخ می‌دهد.

مقام تفویض امر به سوی الله و قطع ارادهٔ شخصی، عالی‌ترین جایگاه سالک است. اگر «فناء فی الله» به معنای جذب کامل و غافل شدن از اغیار در نظر گرفته شود، نه نابودی فیزیکی یا روحی در ذات خدا، این اصطلاح عرفا درست است. اهل بیت (ع) مجوز چنین تعابیری را داده‌اند، زیرا هیچ فعلی بدون اذن و ارادهٔ الهی رخ نمی‌دهد.

روح القدس، که ملازم پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) بوده و در عصر حاضر همراه امام زمان (عج) است، مختص این بزرگواران است. تنها انسان‌های مؤمن و باتقوا، تحت شرایط و اوقات خاص، می‌توانند از فیض روح القدس بهره‌مند شوند، اما این روح ملازم آنها نخواهد بود.

بله، عالم هستی و قوانین حاکم بر آن، هم در موجودیت و هم در دوام، وابسته به ذات حق هستند؛ زیرا قوانین نیز برای بقا و جریان یافتن، به اراده و مشیت الهی نیازمندند و اگر خداوند آن‌ها را رها کند، دیگر وجود نخواهند داشت.

قوانین حاکم بر جهان، اراده و مشیت الهی است که بر دوام و بقای هستی و قوانین حاکم احاطه دارد و هیچ مانعی در برابر آن وجود ندارد. امکان رهیدگی قانون از حیطه اراده او محال است و استمرار قوانین به حاکمیت حضرت احکم الحاکمین بستگی دارد.

قرآن کیفیت تکلیم موسی (ع) را نامعلوم می‌داند و هرگونه قیاس را رفع می‌کند. پیامبر اکرم (ص) دارای احوالاتی از دریافت‌های سبحانی هستند که می‌تواند از تکلیم فراتر باشد. در مقام «قاب قوسین او ادنی»، هیچ مخلوقی، حتی ملائک، پر نمی‌زدند و مقام پیامبر (ص) برتر از هر مقامی بود.

احاطه و احصای یک نعمت واحد الهی که تمام اسماء حسنای الهی در آن تجلی یافته، برای خلایق ممکن نیست. از آنجا که این نعمت مخلوق خدای واحد است و اسماء الهی بر هر چیزی محیط هستند، نمی‌توان آن را به طور کامل درک یا شمارش کرد.

امامت با نبوت یکی نیست؛ حضرت ابراهیم علیه السلام پس از امتحانات خاص به مقام امامت رسیدند و این مقام مانع نبوتشان نبود. در حدیث متواتر، طبقات خبری از فرق اسلامی نقل می‌کنند و ملاک تواتر، یقین‌آوری است، نه شخصی بودن خبر. همچنین آیه ۵ قصص امامت برای غیرنبی را اثبات می‌کند.

امامت با نبوت یکی نیست؛ حضرت ابراهیم علیه السلام پس از امتحانات خاص به مقام امامت رسیدند و این مقام مانع نبوتشان نبود. در حدیث متواتر، طبقات خبری از فرق اسلامی نقل می‌کنند و ملاک تواتر، یقین‌آوری است، نه شخصی بودن خبر. همچنین آیه ۵ قصص امامت برای غیرنبی را اثبات می‌کند.

اسماء حسنای الهی دارای سلطنت، شاهساری، سرشاخه و زیرشاخه و ثمرات و برگ‌هایی هستند. بعضی از اسماء حسنا خانواده‌ای هم دارند و بعضی از اسماء پرتوهای اسماء دیگرند و بعضی برای بعضی دیگر رکن و ستون هستند.

نزول دفعی قرآن در شب قدر از یقینیات است، اما استمرار شب قدر در هر سال به نص صریح قرآن در آیه ۴ سوره قدر با فعل مضارع «تنزل» اثبات می‌شود. امام باقر (ع) نیز بر استمرار نزول تفسیر و بیان امور در هر سال تأکید دارند.

علم مشیت به خود مشیت، نهایت معرفت آن را به خداوند در حوزه معرفت به حضرت منشیء اثبات می‌کند و از آن فراتر امکان حصول معرفت برای آن وجود ندارد. این امر در واقع همان حقیقت معرفت نفس است که میزان معرفت رب و نهایت آن را می‌رساند. مشیت، مانند کتاب اول خداست که خود می‌تواند به خود عالم شود.

علم خداوند مخلوق نیست، بلکه عین ذات اوست. درایت حدیث مقدم بر روایت آن است و باید روایات را با قرآن و روایات صحیح سنجید. مراد از «العلم ذاته» نفی جهل از ذات حق و احاطه علمی او به تمام خلایق بدون واسطه است. خداوند برتر از آن است که با علم وصف شود، بلکه او تجلی دهنده علم است.

نسبت دادن صفات کمالیه به ذات الهی اولین قدم در جاده توحید است و نشان‌دهنده سلوک در این وادی است. اما در نهایت و در اوج توحید، زمانی که گرد و غبار غیر توحیدی در دل نباشد، تمام صفات از ذات الهی نفی می‌شود، زیرا الله بزرگتر از آن است که به وصف آید و درک شود.

منظور از ذات حق، همان الله متعال است و تقسیم آن به دو بخش ذات و کنه ذات، تقسیمی باطل و تحدید و تجزیه ساحت پروردگار است. تشبیه ذات الهی به خلایق محکوم است و چنین تقسیم‌بندی‌هایی صحیح نیست، زیرا ذات حق فراتر از درک و تقسیم‌بندی است.

عبارت «لم یطلع العقول علی تحدید صفته» به این معناست که عقل انسان قادر به درک و تعیین حدود صفات الهی نیست. تحدید صفت الهی یعنی محدود کردن صفات خداوند به اندازه‌ای که عقل انسان بتواند آن را درک کند، که این امر محال است زیرا ذات و صفات الهی فراتر از درک بشری است.

نامحدودیت صفات الهی به دلیل نامحدود بودن نعمت‌های خداست. همانطور که نعمت‌های خدا قابل شمارش نیستند و غیر خدا هستند، صفات خدا نیز فعلی از افعال اوست که حدی برای آن قائل نیستیم. هرچند صفت نامحدود در برابر ذات حق، محدود است و هر چیز نامحدود اگر با ذات حق مقایسه شود، محدود است.