کلام و عقاید

تفاوت ادراک با واسطه و بی‌واسطه در مسیر توحید این است که همه از ادراک بی‌واسطه به ادراک با واسطه می‌رسند. ادراک بی‌واسطه واقعی، فرا ادراک است که نیاز به درک شدن ندارد و همه مقیم آنند. طلب معرفت حجت خدا از مسیر بی‌واسطگی می‌گذرد، همانطور که در دعای عصر ظهور آمده است.

مواردی که دعا در تغییر آن‌ها نقشی ندارد، آن‌هایی هستند که به امضای الهی رسیده‌اند؛ زیرا خداوند خواسته است که تغییر نکنند. این امضاها شامل سنت الهی، کلمات الهی، وعده الهی و میعاد پروردگار است. بداء (امکان تغییر) شامل قضا می‌شود اما شامل امضای نهایی نیست.

نوشته شدن همه چیز در لوح محفوظ به معنای خواستن خدا نیست؛ دانستن غیر از خواستن است. علم الهی محیط بر خواستن، اراده، تقدیر، قضا و امضا است و هیچ بستری ندارد، در حالی که مراحل بعدی دارای بستر زمانی و مکانی هستند. علم الهی فوق محدودیت‌های ذهنی ماست.

تغییر تقدیر به معنای تغییر علم خدا نیست؛ علم الهی تغییرناپذیر است. تغییر در دامنه خواست تا قضا جاری است و حتی امکان بداء و امحاء در علم الهی مشخص است. علم الهی بر همه چیز احاطه دارد و درک آن فراتر از محدودیت‌های ذهنی ماست.

برای جمع میان توحید شهودی عارف و توحید برهانی فیلسوف، باید توجه داشت که برهان اگر ترجمه شهود فطری نباشد، به توحید منتهی نمی‌شود. شهود فطری همان شهود عقل اصیل است که سخنگوی فطرت آدمی است.

شناخت حقیقی خدا با خود خدا به این معناست که معرفت، حجت بالغه الهی است که خداوند آن را در فطرت انسان قرار داده و انسان با اختیار خود میان معرفت و انکار یکی را برمی‌گزیند. معرفت از سوی خداست و اقرار، پذیرش بنده است.

مراتب توحید متناسب با میزان معرفت و علم انسان است؛ معرفت راه رسیدن به توحید است و میزان بهره‌مندی از آن، مراتب توحید را تعیین می‌کند. کمال توحید در اخلاص برای معبود است و کمال اخلاص، نفی صفات از خداست.

نقش زبان و بیان در معرفت توحیدی، مقید به تکبیر و تنزیه است که خود عین توحید ناب محسوب می‌شود. یقین به غیر قابل توصیف بودن پروردگار، باعث اقرار محص به ناتوانی در وصف او می‌گردد.

فنا و بقای موجودات، هر دو نشان اراده پروردگار متعال هستند. فنای موجودات ظهور اراده فنای خالق و بقای آن‌ها ظهور اراده بقای خالق است. در هر دو مقام، چه فنا و چه بقا، ظهور جلال و کمال و اراده الهی در اوج خویش است و هیچ امری مانع ظهور اراده الهی نیست.

ذات پروردگار متعال از دسترس عقل بشر بیرون است و نیازی به شناخته شدن ندارد. شناخت و ارتباط با مخلوقات از طریق اسماء و صفات الهی صورت می‌گیرد، زیرا اجلال و عظمت حق به حدی است که از هرگونه توصیف و ارتباطی بی‌نیاز است. در این وضعیت، موجودات در کلاس اسماء و صفات و افعال الهی حضور دارند.

جمع میان تشبیه و تنزیه در قرآن، راز توحیدی دارد که در آن تشبیه به عنوان پلی برای اندیشه و سیر الی الله عمل می‌کند. تشبیه در محدوده متشابهات قرار دارد و باید به محکمات ارجاع داده شود. مذهب صحیح توحید، همان است که قرآن بیان کرده؛ نه نفی محض و نه تشبیه به مخلوقات، بلکه اثبات وجود و صفات الهی بدون شباهت به خلق.

لذت حقیقی توحید در فرا فهمی است که انسان را به مقام فرا وصفی الهی می‌کشاند. این لذت، فوق لذات عادی است که انسان با فهم و اندیشه تجربه می‌کند. مقام فرا وصفی، مقام فرا لذات است و از خود لذت بالاتر است.

مقام حضرت سیدالشهدا (ع) از مقام مشیت الهی نیز فراتر است، زیرا ایشان قلب اولیاء الله را مسکن مشیت الهی معرفی می‌کنند و خودشان را «افتتان اولیاء الله» می‌دانند. این بدان معناست که حضرت، مقام علم الهی دارند که بر مشیت الهی محیط است. جان سایر انسان‌ها نیز می‌تواند مکان مشیت الهی باشد.

وجود آخرت با دلایل عقلی و قرآنی قابل اثبات است. دلایل عقلی شامل غریزه بقا، خواب و بیداری، تجدید طبیعت، و سیر کائنات است. آیات قرآن نیز به صراحت بر معاد، پاداش نیکوکاران در بهشت و عذاب کافران در جهنم تأکید دارند و جاودانگی آنها را بیان می‌کنند.

توصیف بهشت با نعمت‌های مادی مانند طلا و مروارید، راهی برای جذب دل‌های متمایل به دنیا و یادآوری لذات برتر و غیرقابل تصور اخروی است. این نعمت‌ها در بهشت، لذتی فراتر از لذات زودگذر دنیوی دارند و برای کسانی که خدا را به طمع عبادت می‌کنند، بشارت محسوب می‌شود. اما بالاترین نعمت، رضوان الهی است.

کسانی که به بهانه مخالفت با نظام حجاب برمی‌دارند یا در ملاء عام عریان می‌شوند، در مرتبه‌ای از کفر قرار دارند و باید از اعمالشان برائت جست. امر به معروف و نهی از منکر نسبت به آنها تحت شرایط خاص نباید ترک شود. کفر در این موارد به معنای ترک دستورات الهی و انجام منهیات است.

همه ارواح، از جمله روح منتسب به خدا، مخلوق او هستند و سابقه نیستی داشته‌اند. روح منتسب به خدا، روح منتخب و گرامی اوست که آفریده اوست و خداوند آن را به هر کس اراده کند پیوند می‌دهد. لطافت و سبکی روح با افزایش معرفت و تقوای الهی تحت لوای ثقلین حاصل می‌شود.

اصحاب رأی کسانی هستند که ملازمت عترت با قرآن را نادیده گرفته، از پذیرش ولایت اهل بیت علیهم السلام سر باز زده و در استنباط احکام، رای و نظر خود را بر حکم ائمه اطهار علیهم السلام ترجیح داده‌اند. این افراد ممکن است این رجحان غیر موجه را با توجیهات واهی توجیه کنند.

مقام موجودات از موجد جداست و موجودات در داشتن وجود مشترک‌اند، اما موجد، بوجود آورنده وجود است که هیچ اشتراکی با هیچ موجودی ندارد و برتر از توصیف است. انسان‌انگاری خالق، ناشی از جهل است؛ الله قادر مطلق هم وجود را به وجود آورد و هم به موجودات موجودیت بخشید.

احصاء» در آیه «کل شیء أحصیناه فی إمام مبین» به معنای ثبت کمی و کیفی با تمام محاسبات و ویژگی‌ها، شناسنامه کامل و دقیق با تمام ظرافت‌ها و لطافت‌ها، ثبت جامع و کامل علمی، احاطه و تسلط با تمام کلیات و جزئیات است. امام مبین، همان حقیقت ولایت ائمه اطهار علیهم السلام است که علم کل شیء در آن احصا شده است.