کلام و عقاید

شاکر بودن خداوند به معنای ارج نهادن به نیت و تلاش مؤمن در انجام وظایف است، حتی اگر حضور قلب کامل نباشد. نیت مؤمن از عملش برتر است، اما تلاش در حد توانایی برای تحقق نیت لازم است و خداوند به این تلاش ارج می‌نهد.

حمد الهی عکس‌العمل حالی، قالی و عملی حامد در برابر عظمت الهی است؛ جمع شیفتگی با معرفت انتساب آن عظمت به خالق. شکر الهی عکس‌العمل موجودات در اظهار و انتساب نعمت به خداست و حمد یکی از زیباترین و عالی‌ترین شیوه‌های اظهار شکر است. کمال شکر، اعتراف به عجز از بجا آوردن کمترین مرتبه شکر است.

بقاء حیات هر موجود زنده را می‌توان نعمتی برای آن دانست، هرچند حیات اولیه معمولا نعمت اطلاق نمی‌شود. تداوم، تشدید و تبدیل حیات به حیات بالاتر مانند حیات طیبه، لطف و نعمت عظیمی محسوب می‌شود. خلقت اولیه از نیستی به هستی، برتر از لطف و نعمت است زیرا اراده خالق بر آن تعلق گرفته است.

شکر الهی مزد الطاف پروردگار نیست، بلکه خود لطفی دیگر از جانب اوست که بنده با اظهار آن، ادب بندگی را آشکار می‌سازد. شکر واقعی، اعتراف به عجز از ادای شکر است، زیرا موفقیت به شکر خود نعمتی است که شکر بیشتری می‌طلبد و این تسلسل ادامه دارد. بنده همواره در نعمات الهی غرق است و از ادای شکر عاجز است.

خداوند خود را حمد می‌کند، زیرا تنها او علم کامل به آیات و مخلوقات خود دارد و می‌تواند خود را به بهترین نحو توصیف کند. افق علمی موجودات از آستانهٔ او کوتاهتر است و تنها خود اوست که می‌تواند خویشتن را به معنای واقعی مدح نماید. «خیر الحامدین» به این معناست که خداوند بهترین حمدکنندهٔ خویش است.