کلام و عقاید

در زمان خلقت حضرت آدم، حقیقت وجودی انسان‌ها در عالم ذر خلق شده بود و در پشت آدم به حیات میکروسکوپی ادامه می‌دادند. برخی از ذریه آدم از میوه شجره منهیه تغذیه کرده بودند. فرمان هبوط به صورت جمع «اهبطوا» آمده است که نشان می‌دهد همه انسان‌ها در هبوط نقش داشته‌اند.

هبوط آدم تنبیه بود، اما نقشه هدایت و مسیر بازگشت به جایگاه قبلی و حتی بالاتر به او عطا شد. اگر هبوط اتفاق نمی‌افتاد، بشر همچنان در آزمون بندگی شرکت می‌کرد، هرچند شکل و مواد امتحانی متفاوت بود.

حدیث «اقبال و ادبار» که به معنای روی آوری و روی برگرداندن عقل است، هیچ ارتباطی با مفهوم شانس ندارد. این حدیث در باب جنود عقل و جهل معانی ویژه و خاصی دارد و به مخلوق اشاره دارد نه به تقدیرات بی‌اساس.

یا من لا مقصد إلا إلیه» به معنای «ای کسی که جز تو مقصدی نیست» است. این عبارت بیانگر آن است که همه مخلوقات، چه مؤمن و چه کافر، در نهایت به سوی خدا بازمی‌گردند و او هدف نهایی همه سیر و سلوک‌ها و ملاقات‌هاست. هیچ موجودی از حکومت و قدرت او خارج نیست و همه تحت مالکیت او به محضرش حضور خواهند یافت.

حدیث «ان الله یحب العبد و یبغض عمله» با حدیث «فاعل الخیر خیر منه» در تناقض نیستند. عمل نیک در بستر ایمان، حیات‌بخش و نتیجه‌بخش است، اما عمل نیک فرد فاقد ایمان، مانند دانه در زمین کویر است. ایمان، شرط اساسی تأثیرگذاری و خیر بودن عمل است.

پاسخ به این پرسش در متن ارائه شده ناقص است و ادامه ندارد.

خروج روح از بدن هنگام مرگ به معنای ایجاد و سپس قطع ارتباط و علاقه روح با بدن است. این مفهوم مانند ورود شب به روز یا خروج زنده از مرده است که به معنای تغییر و تحول است، نه جابجایی فیزیکی. بدن با روح نمو می‌کند و با قطع این رابطه، حرکات جسم متوقف می‌شود.

خروج روح از بدن به معنای قطع ارتباط آن با بدن است. این مفهوم را می‌توان با رابطه اپراتور با رایانه مقایسه کرد؛ خروج روح از بدن مانند خاموش شدن رایانه است که ارتباط آن با اپراتور قطع شده است.

توسل به فرشتگان برای تقرب به خدا زمانی صحیح است که با معرفت به مقام و احترام آنها نزد خداوند باشد و این احترام به عنوان ابزار تقرب قرار گیرد. استعانت از فرشتگان نیز اگر در حد طلب یاری معمولی و بدون تلقی استقلال برای آنها باشد، اشکالی ندارد. اما اگر استعانت به عنوان عبادت تلقی شود یا فرشتگان را بالاتر از مقام بندگی بدانند، شرک محسوب می‌شود.

شانس واقعیت خارجی ندارد و هر اتفاقی در عالم از مسیر علم، خواست، اراده، تقدیر و امضای الهی می‌گذرد. تقدیر الهی قبل از قضا است؛ تقدیر هندسه وقایع و قضا حکم تحقق آن است. در قضا امکان بداء وجود دارد، اما در امضا خواست خدا بر تحقق جریان می‌یابد. در انجام تکالیف بندگی، اختیار انسان به تنفیذ خدا رسیده و جبر وجود ندارد.

روح انسان پس از مرگ وارد بدن مثالی می‌شود که حالتی بین ماده و روح دارد و همان خصوصیات دنیوی را حفظ می‌کند. امکان تغییر، رشد و کسب معرفت در این بدن وجود دارد و کودکان و معلولان پس از طی مراحل و آزمون‌هایی، سرنوشتشان مشخص می‌شود. روایاتی از امام صادق و امام باقر (ع) به این موضوع اشاره دارند.

نظریه تکامل با نادیده گرفتن نقش خالق در خلقت و بقای هستی، مسموم‌ترین بخش خود را به نمایش می‌گذارد. خلقت در تمام مراحل نیازمند مطلق خداوند است و آیات قرآن کذب این نظریه را اثبات می‌کنند. برخی داروینیست‌ها نیز به چگونگی پیدایش اولین ماده نمی‌پردازند و این نظریه را صرفا برای توضیح تنوع حیوانی به کار می‌برند.

برزخ، عالمی است که از زمان مرگ تا روز قیامت ادامه دارد و به معنای قبر است. آیه «و من ورائهم برزخ إلی یوم یبعثون» به این عالم اشاره دارد. سرنوشت روح انسان در برزخ، بسته به اعمال او در دنیا، یا در آسایش و نعمت (روضه از ریاض الجنه) یا در عذاب و سختی (حفره من حفر النار) خواهد بود.

رابطه‌ای بین محو و اثبات و جایگاه انبیاء و اولیاء یافت نمی‌شود، زیرا محو و اثبات مربوط به امور قضا و قدر است، در حالی که مقام اولیاء و انبیاء امری دیگر است. انبیاء الهی همگی از اولیاء الهی هستند و خداوند هر چه را بخواهد محو و اثبات می‌کند.

وجود به معنای نفس مشیت الهی و ارادهٔ او بر ایجاد یک موجود است. در مقابل، ماهیت به معنای شامل شدن تقدیر الهی در فرآیند ایجاد آن موجود است. این دو مفهوم، جنبه‌های مختلفی از خلقت را بیان می‌کنند.

ماهیت مخلوق است و مرحلهٔ آن بعد از وجود است. این به دلیل آن است که مشیت الهی فعل الهی محسوب می‌شود و تقدیر الهی در مرحله‌ای پس از مشیت و ارادهٔ الهی قرار می‌گیرد. بنابراین، ماهیت پس از وجود شکل می‌گیرد.

ماهیت را می‌توان به فهم موجودات از تقدیر الهی تفسیر نمود. تقدیر الهی ترسیم حد و حدود موجودات توسط خالق هستی است و امری حقیقی است، نه اعتباری و ذهنی. وقتی مشیت و تقدیر الهی بر ایجاد موجودی تعلق می‌گیرد، ذات آن پدیده وجود پیدا می‌کند.

وجود در واقع ظهور مشیت و ارادهٔ الهی در دل و جان آدمی است. مشیت و ارادهٔ الهی اصل و ریشه و جوهر خلقت است و انتهای معرفت انسان از مشیت الهی فهمی را می‌آفریند که به «وجود» تفسیر می‌شود. هستی معادل فارسی وجود است.

صلاه» از خدا به معنای رحمت خاص و ویژه اوست، نه نماز خواندن. صلات فرشتگان به معنای تزکیه و صلات مؤمنان به معنای دعا است. خداوند به پیامبر رحمت می‌فرستد و این با نماز خواندن او متفاوت است. یکسان گرفتن این معانی، گرفتار شراکت شدن است.

پرسشگر معتقد است روایات، عقل را مختص انسان می‌دانند و به جمادات یا حیوانات نسبت نمی‌دهند، بلکه به آن‌ها شعور نسبت می‌دهند. پاسخ‌دهنده این برداشت را نمی‌پذیرد و به تفسیر حدیث «صوره إنسان و القلب قلب حیوان» و آیه ۶۴ سوره عنکبوت می‌پردازد و معتقد است منظور از حیوان در آیه، جانور نیست.