کلام و عقاید

مبانی پاسخگویی به سوالات بر پایهٔ زبان عقل، نصوص قرآنی و احادیث متواتر استوار است. استدلال عقلی مشترک‌ترین زبان است و قرآن و احادیث، مبانی مشترک مسلمانان هستند. بررسی اسناد روایی نیز برای وثاقت حدیث مهم است، اما جوهر روایی باید استخراج شود. هدف نهایی، رسیدن به حقیقت و کسب تایید قلبی مخاطب است.

شهادت اهل بیت (ع) به معنای اشراف و احاطهٔ آنها بر مخلوقات است که به اذن الهی و در مقام بندگی صورت می‌گیرد و از مصادیق غلو نیست، زیرا قدرت مطلق از آن خداوند است و این شهود تجلی قدرت الهی است. این اشراف، مانند اشراف انسان بر اجزاء وجود خویش است و او را از مخلوقیت خارج نمی‌کند.

تجلی اسم رب به معنای ظهور آثار و عجایب آن است، در حالی که ذات الهی بی‌نیاز از نام است. متصف شدن به اسم «احد» به معنای نمایش وحدت الهی است که در وجود معصومین (ع) به کمال رسیده و دیگران با «محمدی شدن» به این مقام دست می‌یابند. ادعای «انا الحق» به معنای الوهیت است و انسان نمی‌تواند به اسم الله متصف شود، زیرا این بحث پیچیدگی‌های فراوانی دارد.

اصول دین اسلام در واقع سه اصل اساسی توحید، نبوت و معاد هستند. مفاهیمی مانند عدل الهی و امامت، گرچه از اصول مذهب شیعه محسوب می‌شوند و تمایز آن با دیگر فرق اسلامی هستند، اما در حقیقت فروع و ابعادی از این سه اصل بنیادی به شمار می‌آیند. اصل اصول، توحید است و دیگر موارد از توابع آن محسوب می‌شوند.

عقل و درک انسان قادر به رسیدن به ذات خداوند نیست. احادیثی از امام علی (ع) و امام باقر (ع) در کتاب کافی نقل شده که بیان می‌کنند خدا قبل از زمان و مکان بوده است. پرسش «کجا» دربارهٔ خدا بی‌معناست، زیرا او وجود داشته و مکانی نبوده است. ذات خداوند قابل توصیف با مفاهیم مادی مانند نور یا جسم نیست و تنها خالق همه چیز است.

تمام مخلوقات عالم نشانه‌هایی از خدا هستند و هر نشانه به مثابه اسمی از اسماء الهی است. وقتی نورانیت این اسماء به کمال خود می‌رسد، منزلت اسماء حسنایی پیدا می‌کند. این بدان معناست که انسان می‌تواند با رسیدن به کمال، به این اسماء متصف شود، اما اینکه آیا می‌تواند به اسماء ویژهٔ پروردگار مانند «الرب» یا «الخالق» متصف شود، موضوعی است که نیاز به بررسی دقیق‌تر دارد.

انسان «عالم اکبر» است، به این معنا که تمام حقایق عالم در او نهفته است، همانطور که در شعر منسوب به مولا امیرالمؤمنین آمده است: «آیا گمان می‌کنی که تو جرمی کوچک هستی، در حالی که عالمی بزرگتر در تو نهفته است؟». قسمت دوم سوالتان دربارهٔ مراحل خلقت انسان با اسما و صفات، نامشخص است.

مرگ جسم مادی با جدا شدن روح از آن رخ می‌دهد. اگر بدن مثالی از روح جدا شود، جسم برزخی می‌میرد. همچنین، جدا شدن عقل از دل باعث مردن انسانیت و جدا شدن روح ایمان، مرگ ملکوتیت وجود را در پی دارد. بدن‌های مادی و مثالی، لباس و ابزار روح برای زندگی در دنیا و برزخ هستند.

بارقه الهی به معنای تجلی علم خداوند در ابتدای آفرینش است که تمام موجودات، شعاعی از آن محسوب می‌شوند. این بارقه، نور اولی است که خداوند از آن، ظلمت و سپس نورهای دیگر را آفرید. عرش الهی نیز از نور او خلق شده و بر آب قرار گرفته است.

نور و ظلمت به تاویلی علم و جهل هستند. نور، چون تنها اطلاعاتی از حقیقتی خاص را منتشر می‌سازد، به نوعی حجاب است و ظلمت نیز چون حکایت از ناشناخته می‌کند و مانع روشنایی و ادراک می‌شود، حجابی از حجب است. نور می‌تواند حس و ادراک و ظلمت عدم ادراک باشد، همچنین نور عبادت و ظلمت معصیت است.

غفلت به معنای خاموشی جان آدمی است و چون چراغ دل را خاموش می‌کند، انسان را در کوری، کری و لالی فرو می‌برد که همان حجاب جهل است. این غفلت و گناه باعث می‌شود خود بنده از خود اصلی‌اش فاصله بیندازد، در حالی که خداوند نزدیکترین به بنده است.

تمام موجودات به تکوین در برابر خالق بی‌همتا خاضع و خاشع هستند. اگرچه انسان با اختیار خود می‌تواند مطیع یا سرکش باشد، اما حتی سرکشی او نیز خارج از علم، مشیت، اراده، تقدیر و قضا و امضای الهی نیست و هیچ فعلی بدون اذن الهی تحقق نمی‌یابد.

حجاب‌ها، چه نورانی و چه ظلمانی، مخلوق خدا هستند و مانع درک ذات او نمی‌شوند. خدا از طریق همین حجاب‌ها به ما نزدیک است و این نزدیکی از روی تسامح است. گناهان نیز می‌توانند حجاب باشند. انبیاء نیز از این قاعده مستثنی نیستند و خود حجاب نیز در برابر ذات حق حجاب است.

علم مانند نور است و فضیلت، بهره‌مندی عالی از آن نور محسوب می‌شود. علم زمانی برای انسان فضیلت است که به آن عمل کند و این عمل زمانی ارزشمندتر است که با کمال اخلاص انجام شود. عقل نیز فضیلت انسان است و عالم عاقل کسی است که علمش در مسیر صحیح و رستگاری باشد.

فراز "فیکون اولا قبل ان یکون آخرا و یکون ظاهرا قبل ان یکون باطنا" از نهج البلاغه به وحدت صفات الهی اشاره دارد. اول بودن، آخر بودن، ظاهر بودن و باطن بودن برای خداوند عین هم هستند و هیچ تقدم و تأخری در آنها وجود ندارد. این صفات بیانگر احاطه و علم کامل خداوند به همه چیز، پیش از خلقت و تا پایان آن است.

تغییر صفات باطنی انسان می‌تواند منجر به تغییر تقدیرات الهی شود، اما این موضوع به چگونگی تعریف «تقدیر» بستگی دارد. اگر تقدیر را علم نهایی و قطعی الهی بدانیم، تغییرناپذیر است. اما اگر آن را منظره‌ای از علم الهی در نظر بگیریم که با بداء الهی و مشروط به اعمال و دعا قابل تغییر است، آنگاه تغییر صفات باطنی می‌تواند تقدیرات را دگرگون کند.

بزرگی خدا فراتر از درک ماست؛ آسمان و کل جهان در برابر عظمت او هیچ هستند. بزرگی خدا به این معناست که او بزرگتر از آن است که بتوانیم او را تعریف کنیم یا بفهمیم چگونه بزرگ است. هرچه به آسمان نگاه کنیم، بزرگی آن را می‌فهمیم، اما بزرگی خدا بی‌نهایت است.

خداوند مساجد را به نام خود ثبت می‌کند زیرا آن‌ها را دوست دارد. این کار نشان می‌دهد که خدا آن مکان را دوست دارد و کسانی که خدا را دوست دارند، به آنجا رفته و او را عبادت می‌کنند.

مقتضیات عالم آخرت با دنیا متفاوت است؛ در بهشت، زنان برای پوشیدگی به حجابی شبیه حجاب دنیوی نیاز ندارند. خداوند می‌تواند با تنظیم امواج یا قرار دادن هاله نور، زن بهشتی را تنها برای همسرش قابل رؤیت کند. زنان بهشتی مصداق «خیرات حسان» و «صوالح المؤمنات العارفات» هستند و حوریان بهشتی همچون کنیزکان در برابر آنانند.

آیه تطهیر (احزاب: ۳۳) دلیل عصمت مطلق ائمه علیهم السلام است، زیرا خداوند اراده کرده پلیدی را از آنان دور کند و کاملا پاک سازد. کسی که به مقام عین اللهی رسیده و از ماورای عالم خبر دارد و به علوم اشراف دارد، چگونه ممکن است در علوم زمینی خطا کند؟ این پاکی شامل شرک، شک، خطا و اشتباه می‌شود و وجودشان سراسر نور است.