کلام و عقاید

ظاهریت و باطنیت از صفات الهی است؛ خداوند معروف‌ترین معروف‌ها و در عین حال ناشناخته‌ترین ناشناخته‌هاست. علت باطن بودن او، شدت اعلای ظاهر بودنش است. هر موجودی حد و مرز دارد، اما ذات الهی لایزال و بی‌انتهاست.

قلب پیامبران همچون لوحی است که کتاب آسمانی بر آن نازل می‌شود و پرتوهای آن از دل نبی سرچشمه می‌گیرد. عقل بر عشق برتری دارد، زیرا عشق مولود عقل است و خداوند عقل را آفریده و امر و نهی و ثواب و عقاب متوجه آن است.

بحث صادر اول در فلسفه با مشکلاتی چون سنخیت علت و معلول و تعارض با توحید مواجه است. ذات حق از درک مخلوق فراتر است و نحوه خلقت از اسرار الهی محسوب می‌شود. این دیدگاه‌ها با وحدت ذات الهی و مخلوقیت در تضاد است.

تفاوت دعا و نیت مانند تفاوت انار و روشنایی است؛ هیچ دعایی بدون نیت نیست و نیت، روح و جان دعا محسوب می‌شود. هرچه نیت صادق‌تر باشد، پرواز دعا بلندتر خواهد بود و لازمهٔ نیت صادقه، قلب سلیم است.

دعایی مؤثر است که با تهذیب نفس، ترک گناه و انجام اعمال صالح همراه باشد؛ دعای بدون عمل، بی‌اثر است. برای دریافت ثواب انبیا، باید اهل ورع و تقوا بود و خلق و راه و رسم پیامبر را داشت. خداوند به اندازهٔ توانایی تکلیف می‌فرماید و بشر قادر به فتح قله‌های بندگی است.

همهٔ خلایق برای انجام کارهای نیک از توفیق اولیه الهی بهره‌مندند و اجابت این توفیق، موجب افاضهٔ توفیقات بعدی می‌شود. همت، همان نشر توفیق در بستر عمل و بهره‌برداری از توفیقات الهی است؛ هیچ عمل نیکی از توفیق الهی بی‌نیاز نیست.

مالک و ملک خزانه و خزانه دار خداست و بقایشان به نظر و خواست اوست. تا اذن الهی صادر نشود، فعلی تحقق نخواهد یافت. علم خزانه دار به خزانه خدا به افاضهٔ دانایی از ناحیهٔ خداست و اگر خواست خدا بر اذن سرمدی باشد، حضرات ماذون ابدی خواهند بود.

آفرینش موجودات پایان کار نیست؛ اگر امر الهی بر جان مخلوق جاری نشود، چیزی به وقوع نخواهد پیوست. هر لحظه آفرینش در حال انشاء، اراده، تقدیر، تحکیم و امضای پروردگار متعال است. بنابراین، امر و علم به آن تنها در اختیار خداست.

اگر مقام پیامبر (ص) بالاتر از جبرئیل باشد، قرآن ابتدا از مسیر مقام «قاب قوسینی» ایشان می‌گذرد و سپس توسط جبرئیل امین به ایشان نازل می‌شود. این بدان معناست که ایشان قبل از نزول نهایی، از آیات مطلع بوده‌اند اما موظف به عمل طبق شریعت بوده‌اند.

اضطرار امام زمان (عج) شخصی نیست، بلکه نبض مبارکشان به جان دین الهی مرتبط است و جان در حال احتضار دین، ایشان را مضطر می‌کند. دعای ایشان برای ظهور، مستجاب است اما اضطرارشان به دلیل وضعیت دین است.

اینکه در جامعه‌ای ادعای حکومت اسلامی وجود دارد اما فحشا و ربا در آن بیداد می‌کند، دلیل بر عدم تشکیل حکومت دینی نیست. حتی در زمان پیامبر (ص) نیز تعداد مؤمنان کم بود و خداوند با صابران است. بانگ اذان، اعتکاف جوانان، مناجات در ماه رمضان و دفاع از حرم، نشانه‌های دینداری هستند.

حاکم اسلامی می‌تواند بدون مدیریت مستقیم معصوم علیه السلام، عدالت را جاری کند. امام زمان (عج) در دوران غیبت، بیکار نیستند و حاکمان مخلص دینی را فراموش نمی‌کنند و یار نافع آنها خواهند بود، همانطور که مردم از خورشید پشت ابر بهره می‌برند.

اگر تشکیل حکومت دینی در زمان غیبت جواز نداشته باشد، یا باید به حکومت کفر رضا داد که محکوم است، یا نسبت به تشکیل هر حکومتی بی‌تفاوت بود که این نیز به معنای پذیرش حکومت طاغوت است. برای حفظ پایه‌ها و ارزش‌های دین، تشکیل حکومت دینی ضروری است، زیرا هر حکومت غیردینی مانع تجلی ارزش‌های دینی می‌شود.

بلعم باعورا اسم اعظم داشت و با آن دعا می‌کرد و مستجاب می‌شد، اما چون از علم خود به نیکی بهره نبرد و تابع هوای نفس شد، حکیم نبود. خداوند به شیطان توانایی‌های خاصی داده است، اما نمی‌توان گفت که او صاحب اسم اعظم است.

در تفسیر آیه «عم یتساءلون»، تاکید بر ولایت حضرت علی (ع) است و روز قیامت معاندان به حقانیت و مقام او پی خواهند برد. خود حضرت علی (ع) نیز فرموده‌اند: «ما لله نبأ أعظم منی» (هیچ پیام و خبری از خدا بزرگتر از من نیست).

امام صامت به امامی اطلاق می‌شود که نوبت امامت به او نرسیده باشد، در حالی که امام ناطق امامی است که به امامت رسیده و سخنگوی دین محسوب می‌شود. این مفهوم از روایتی در کتاب کافی و معانی الأخبار استخراج شده که بئر معطله را به امام صامت و قصر مشید را به امام ناطق تفسیر کرده است.

کاربرد لفظ «امام ماضی» برای امامانی که در قید حیات نیستند، اگر با معرفت به حقشان باشد، بلااشکال است. ائمه اسماء حسنای الهی و وجه الله هستند و مؤمنان آن‌ها را حاضر می‌دانند. در صورت عدم شناخت امام حاضر، می‌توان به «حجت زنده از فرزندان امام ماضی» اقتدا کرد.

وصف بندگان مخلص خدا، بر غیر قابل وصف بودن ذات الهی تأکید دارد و به همان وصفی اکتفا می‌کند که خداوند خود را وصف کرده است. این امر مانع از نسبت دادن صفات محدود بشری به ساحت باری تعالی می‌شود و در مناجات‌های آنان موج می‌زند.

ائمه (ع) خدا را به صورت تسبیحی، تحمیدی، تهلیلی و تکبیری وصف می‌کنند، نه وصف ذات. در این توصیفات، اقرار به ناتوانی در وصف ذات و حتی صفات الهی وجود دارد که نشان‌دهندهٔ درک محدود انسان است.

مقام مخلصین در قرآن برای پیامبرانی چون یوسف (ع) اثبات شده و مقام اهل بیت (ع) از آن بالاتر است. جایگاه حضرت زینب (س) و ابوالفضل (ع) نیز بسیار والاست و می‌توان آن را از انوار اولیهٔ تجلی اسماء حسنای الهی درک کرد.